{"id":4455,"date":"2022-03-04T10:09:33","date_gmt":"2022-03-04T09:09:33","guid":{"rendered":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/?page_id=4455"},"modified":"2022-03-08T01:24:44","modified_gmt":"2022-03-08T00:24:44","slug":"j-j-leibbrand-vroeger-of-later","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\/","title":{"rendered":"De kluizenaar en de pedagoog"},"content":{"rendered":"
Over J.J. Leibbrand, Vroeger of later<\/em>, Bellevue, Noordwijk 2003
\nBron: Meander<\/em>, afl. 211, 13 april 2003<\/div>\n

In de Meanderkrant stond vorig jaar april het volgende gedicht van Joop Leibbrand:<\/p>\n

Middag in de tuin<\/p>\n

Een onvermoeibaar echo\u00ebnd gekoer,
\ndaar tussendoor verraderlijk het krassen
\nvan de kauwen; vertrouwd gekwetter
\nmaar niet thuis te brengen fluiten,
\neen nieuwe soort die belt met telefoongeluiden.<\/p>\n

Motoren van verkeer en maaimachine,
\npubers die zich bewijzen voor een meisje,
\ngedrens van kinderen die weten wat ze willen.
\nEr is godbetert zelfs een haan.<\/p>\n

Een windvlaag gaat door wilg en populieren,
\ndie ik hier noem omdat ze daar ook staan.
\nHet is de zomerstilte waar ik van geniet –
\nin eigen hoofd ontploft de bom toch niet.<\/p><\/div>\n

Ik vond en vind het nog steeds een schitterend gedicht, dat voor mij vooral blijk gaf van een postmodern sentiment. Dat is gemakkelijk te zien wanneer we het bijvoorbeeld leggen naast vergelijkbare regels van Marsman: \u201cIn de weiden grazen\/ de vreedzame dieren;\/ de reigers zeilen\/ over blinkende meren,\/ de roerdompen staan\/ bij een donkere plas;\/ en in de uiterwaarden\/ galopperen de paarden\/ met golvende staarten\/ over golvend gras.\u201d<\/p>\n

Wat is er van deze idylle bij Leibbrand overgebleven? Er is ingebroken, door mobiele telefoons, door gemotoriseerd kabaal, en – schitterende regel \u2013 \u201cer is godbetert zelfs een haan\u201d, alsof die hier nog wat te zoeken zou hebben. Van dezelfde Marsman worden nog wat wilgen en populieren bij elkaar gesampled, om te concluderen dat het de dichter, dat het ons geen moer meer uitmaakt. Wat is natuur nog? Aan de conclusie die Leibbrand trekt was Bloem nog lang niet toe, de gelukkige idioot. Dit is geen vrijblijvende maatschappijkritiek, maar een noodkreet van iemand die door de gelijkschakeling van de dingen in de wereld tot onverschilligheid is gebracht. Dat is het postmoderne moment: de \u201ckinderen weten wat ze willen\u201d, zoals eens de modernisten, voor wie een haan nog een nieuwe dageraad verkondigde. Maar de geruststelling van de laatste regel is allesbehalve dat; epicurisme, het genieten van de zomerstilte, komt in een permanente staat van wanhoop te verkeren. Wij kunnen deze wereld niet uit.<\/p>\n

Ik stelde de dichter op de hoogte van mijn indrukken, waarop hij mij ontnuchterend liet weten aan al deze dingen \u2018geen moment\u2019 te hebben gedacht, al wilde hij, grootmoedig, niet ontkennen dat het gedicht een dergelijke lezing toestond.
\nDaar sta je dan als interpreet, plotseling met je mond vol tanden. Maar zo\u2019n voorbeeld geeft natuurlijk aan dat je met een gedicht kan doen wat je wilt: het kan de dichter toch niet worden afgenomen, al heeft ook hij over de betekenis van het gedicht niet het laatste woord. Maar de bron van het gedicht blijft onvervreemdbaar, en het is vanuit die volstrekt eigen wereld dat de dichter die andere wereld in ogenschouw neemt, waarin hij zich – niet zelden tot zijn eigen verbazing, en soms tot zijn verdriet – blijkt te bevinden.<\/p>\n

De spanning tussen die beide werelden verleent de grootste charme aan de bundel Vroeger of later<\/em>, die nu van Joop Leibbrand is verschenen. Zo staat het ook in de dubbele stelling achter op de bundel: \u2018J.J. Leibbrand is de toegankelijkste dichter van eigenzinnige po\u00ebzie\u2019 en \u2018J.J. Leibbrand is de eigenzinnigste dichter van toegankelijke po\u00ebzie\u2019. Maar eigenlijk is alleen de eerste stelling waar. Want toon, stijl en onderwerpkeuze leiden de lezer weliswaar eenvoudig naar binnen, maar eenmaal daarbinnen blijken we te zijn terechtgekomen in een gebied waaruit het, met name ook voor Leibbrand zelf, niet gemakkelijk ontsnappen is. Het is hier dus oppassen geblazen, wat ook al wordt aangegeven door de omineuze titel van het gedicht dat aan de eigenlijke bundel voorafgaat:<\/p>\n

Vangnet<\/p>\n

Zoals woorden hun weg moeten zoeken,
\nhun schaduw niet werpen, blind
\nmoeten gaan over de lijn die je trekt,
\nzich nooit aan de stok
\nvan de danser vertillen –<\/p>\n

het is als met het zand
\ndat zich moet zetten
\nwil het hard zijn na de vloed,<\/p>\n

het laat zich niet tellen maar voelen.<\/p>\n

Uitvluchten zijn het, luchtfietserij,
\naltijd die schrik
\nvanuit het donker naar het licht,<\/p>\n

beeld dat zonder vangnet zich vastzet
\nals het snedig spel dat het is.<\/p><\/div>\n

Er hangt met andere woorden een zekere tragiek om deze po\u00ebzie, omdat zij voor de dichter in essentie vergeefs is. Zijn pogingen om wat hem bezighoudt over te dragen op wat zich \u2018achter de lijn die je trekt\u2019 bevindt, kunnen hem niet verlossen van de wereld waarin hij zich gevangen weet. Daarvoor ontbreekt het hem aan de vereiste greep: het leven, en de woorden waarin dat leven zich laat uitdrukken, zijn niet kwantificeerbaar en volgen hun eigen plan. Daarom zijn die pogingen \u2018uitvluchten\u2019, in de dubbele betekenis van dat woord; het resultaat is wat Leibbrand met de hem eigen berusting en gelatenheid maar omschrijft als een \u2018snedig spel\u2019 tussen de taal van de dichter en de werkelijkheid van zijn lot.<\/p>\n

Maar het gedicht kan ook nog op een andere manier worden gelezen. Leibbrand is behalve dichter namelijk ook leraar, in de Nederlandse taal natuurlijk, en bovendien redacteur van deze, onze eigen Meanderkrant, die juist aan amateurdichters en \u2013schrijvers een podium biedt. We kunnen het gedicht daarom ook vanuit pedagogisch perspectief bezien: \u2018Zoals woorden hun weg moeten zoeken\u2019, zo moeten ook leerlingen dat doen, en pas wanneer de vloed van de jeugd tot bedaren is gekomen, kunnen ook zij zich \u2018zonder vangnet\u2019 vastzetten, dat wil zeggen zonder dat daar verder nog een pedagoog bij aan te pas komt. Diens rol is immers uiterst beperkt:<\/p>\n

Wij slijten aan de vete
\ntussen wie wij waren
\nen zij niet willen zijn.<\/p>\n

Hierdoor alleen houd je het vol:
\nspeel in het geheel geen rol.<\/p><\/div>\n

Ergens gaat het mis in een mensenleven en ontstaat er een gat tussen wat men beoogt en wat daarvan terechtkomt. Taal en po\u00ebzie bieden de gelegenheid om boven de macht van dat lot uit te stijgen en erop te reflecteren; zo kan ook een nutteloos leven nog waarde hebben. Moeilijker wordt het wanneer de dichter weet dat de wereld waarin hij zit opgesloten alleen in taal kan worden uitgedrukt, waardoor zelfs de taal hem niet uit zijn isolement kan verlossen. Dat is het \u2018snedige spel\u2019 en de motor van Leibbrands po\u00ebzie, en het maakt dat je als lezer vanzelf al enorm veel sympathie voor deze gedichten en hun dichter krijgt.<\/p>\n

En dit temeer daar Leibbrand zich niet vol spijt en ressentiment heeft teruggetrokken om over het leven zijn gal te spuien. Waar het ook \u2018mis\u2019 mag zijn gegaan in zijn leven \u2013 wij zijn daar zelf niet zo van overtuigd – ergens is hem het grote inzicht deelachtig geworden dat een noodlottige wending vanzelf een pedagogisch verschijnsel is: ze werpt je weliswaar terug op jezelf, en dat is bij Leibbrand zeker het geval, maar vooral dwingt ze je tot belangstelling voor wat er om je heen gebeurt. Het lijkt erop dat die splitsing tussen een milde vorm van autisme en de bereidheid om anderen in te wijden in een wereld waar hij zelf maar matig over te spreken is, ook verantwoordelijk is voor die merkwaardige, maar o zo aantrekkelijke toegankelijke eigenzinnigheid. In ieder geval wijst zij de weg naar buiten: daar waar \u2018vroeger\u2019 en \u2018later\u2019 en het oordeel over beide kunnen worden opgeschort, omdat de pedagogische Eros de afstand tussen die twee eenvoudig opheft:<\/p>\n

Is deze leraar niet
\nin hoogste mate subjectief?<\/p>\n

Bijna allen heeft hij onverantwoord
\nlief en hij oordeelt zelfs vaak
\nnet zo lief maar niet.<\/p><\/div>\n

Het is de grote verdienste van Joop Leibbrand dat hij bij een vaak anekdotisch aandoende po\u00ebzie, die altijd aanspreekt en niet zelden ontroert, niet de ogen heeft gesloten voor grote problemen als die van werkelijkheid en taal, jeugd en ouderdom, existentialistische angst en levensaffirmatie. Zo iemand voor de klas te hebben!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Recensie door Rutger H. Cornets de Groot van ‘Vroeger of later’ van J.J. Leibbrand<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":10,"comment_status":"open","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-4455","page","type-page","status-publish"],"yoast_head":"\nDe kluizenaar en de pedagoog - RHCdG<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\/\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Geschatte leestijd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"6 minuten\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\\\/\",\"name\":\"De kluizenaar en de pedagoog - RHCdG\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2022-03-04T09:09:33+00:00\",\"dateModified\":\"2022-03-08T00:24:44+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\\\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Start\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"De kluizenaar en de pedagoog\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/\",\"name\":\"RHCdG\",\"description\":\"Archief en weblog van<br>Rutger H. Cornets de Groot\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/7f0b4e35f4f7e364c35ff2289cb0043a\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"nl-NL\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.cornetsdegroot.com\\\/rhcdg\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/7f0b4e35f4f7e364c35ff2289cb0043a\",\"name\":\"RHCdG\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7310851598942c549aa268757230c97bbdd68748b0cea4fa4865410915f92afb?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7310851598942c549aa268757230c97bbdd68748b0cea4fa4865410915f92afb?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7310851598942c549aa268757230c97bbdd68748b0cea4fa4865410915f92afb?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"RHCdG\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7310851598942c549aa268757230c97bbdd68748b0cea4fa4865410915f92afb?s=96&d=mm&r=g\"},\"description\":\"Schrijver, vertaler\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"De kluizenaar en de pedagoog - RHCdG","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\/","twitter_misc":{"Geschatte leestijd":"6 minuten"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\/","url":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\/","name":"De kluizenaar en de pedagoog - RHCdG","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/#website"},"datePublished":"2022-03-04T09:09:33+00:00","dateModified":"2022-03-08T00:24:44+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\/#breadcrumb"},"inLanguage":"nl-NL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/j-j-leibbrand-vroeger-of-later\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Start","item":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"De kluizenaar en de pedagoog"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/#website","url":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/","name":"RHCdG","description":"Archief en weblog van<br>Rutger H. Cornets de Groot","publisher":{"@id":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/#\/schema\/person\/7f0b4e35f4f7e364c35ff2289cb0043a"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"nl-NL"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/#\/schema\/person\/7f0b4e35f4f7e364c35ff2289cb0043a","name":"RHCdG","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"nl-NL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7310851598942c549aa268757230c97bbdd68748b0cea4fa4865410915f92afb?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7310851598942c549aa268757230c97bbdd68748b0cea4fa4865410915f92afb?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7310851598942c549aa268757230c97bbdd68748b0cea4fa4865410915f92afb?s=96&d=mm&r=g","caption":"RHCdG"},"logo":{"@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7310851598942c549aa268757230c97bbdd68748b0cea4fa4865410915f92afb?s=96&d=mm&r=g"},"description":"Schrijver, vertaler"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/4455","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4455"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/4455\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4459,"href":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/4455\/revisions\/4459"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rhcdg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4455"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}