![\"Silhouet](\"https:\/\/www.cornetsdegroot.com\/rearwindow\/files\/2026\/08\/Ithaca.png\")
<\/a><\/p>\nWaar gaat Nolans The Odyssey<\/em> anders over dan Trumps MAGA-project? To make Ithaca great again<\/em> is precies het einddoel van Odysseus\u2019 zwerftocht. Zoals Amerika volgens Trump de afgelopen decennia heeft gedoold, zo doolde ook hij. Maar hij trekt ten strijde tegen de Trojanen zoals Trump tegen Iran, maakt zich los uit Agamemnons coalitie zoals de VS zich van de Navo distantieert, en rekent, eenmaal terug in Ithaca, in zijn paleis af met de vrijers zoals ICE dat met immigranten doet.<\/p>\n En dat is nog niet alles. De varkens waarin Circe Odysseus\u2019 mannen verandert, zijn Trumps aanhangers die op 6 januari 2021 in beesten veranderden en het Capitool bestormden; de zang van de Sirenen is de stem van het volk die alleen door hem wordt gehoord; en de fantasiewereld die hij op zijn zeereis ingaat staat voor het tijdperk van rigged elections<\/em>, fake news<\/em> en post truth<\/em> waarin we leven.<\/p>\n En het Trojaanse Paard, Odysseus\u2019 meesterstuk? Wat kan dat anders zijn dan Trump zelf, die door de kiezer werd binnengehaald om diens \u2018verlangen naar wat ons domineert en uitbuit\u2019 te bevredigen, zoals Michel Foucault het formuleerde, een psychopolitieke valstrik van jewelste die speculeert op onze liefde voor macht, voor mechanismen die ons onderdrukken?<\/p>\n Niemand<\/strong> Maar er is nog een reden. Trump is in die sc\u00e8ne niet alleen geen Odysseus – hij is zelf de Cycloop. Polyphemus is het eenogige, monoperspectivische apparaat van Trump\u2019s macht, het grote Oog van een parano\u00efde staatsmachine die geen multipliciteit of nuance kent, maar waarin alles tot \u00e9\u00e9n blikveld is teruggebracht. Met zijn America First<\/em> bewaakt Trump zijn land zoals Polyphemus zijn grot, zijn kudde, zijn orde. Alles buiten zijn grot is vijandig. Het hele staatsapparaat onder Trump is eenogig, met \u00e9\u00e9n leider, \u00e9\u00e9n volk, \u00e9\u00e9n vijand, \u00e9\u00e9n verhaal, \u00e9\u00e9n waarheid. De Cycloop is onder Trump geen wezen, maar een machtsdiagram dat het hele staatsapparaat stuurt. Ook daarom is de sc\u00e8ne weggelaten: Trump\u2019s cycloop kan geen \u2018Niemand\u2019 verwerken. Het Trumpiaanse algoritme zoekt naar vijanden, vrienden, identiteiten, categorie\u00ebn \u2013 maar \u2018Niemand\u2019 is een vluchtlijn die Odysseus cre\u00ebert door een identiteit te introduceren die geen identiteit is.<\/p>\n Fallus<\/strong> Maar het is ook de bron van castratieangst. Polyphemus\u2019 macht berust op het vermogen om te benoemen, te identificeren, te plaatsen. \u2018Niemand\u2019 is een radicale ontkenning van die symbolische functie. Odysseus ontneemt Polyphemus de mogelijkheid om hem in het symbolische register te plaatsen. Zijn oog ziet, maar kan geen betekenis geven aan wat het ziet. \u2018Niemand\u2019 is de castratie of sabotage van Polyphemus\u2019 symbolische macht.<\/p>\n Door hem bovendien een paal in het oog te steken \u2013 op zichzelf een seksueel geladen beeld \u2013 voltrekt Odysseus nog een tweede castratie, dit keer op imaginair niveau. Polyphemus leeft volledig in het imaginaire. In zijn grot lapt hij alle wetten aan zijn laars, om te beginnen die van Zeus (de gastvrijheid, xenia<\/em>). Door de paal in zijn oog te steken, dringt Odysseus binnen in het orgaan dat de imaginaire totaliteit garandeert. Het is de castratie van Polyphemus\u2019 imaginaire macht en signaleert het verlies van de fallische positie, het instorten van de autoritaire blik en het einde van het monoperspectief.<\/p>\n Het is lastig om ons voor te stellen wat de paal in het oog van Trump zou kunnen zijn. Want daarbij gaat het niet zomaar om vijanden, waar Trump geen gebrek aan heeft, maar om gebeurtenissen die zijn centrale blik ontregelen: het Internationaal Strafhof in Den Haag zou een kandidaat zijn, dat op eigen gezag grenzen stelt aan Amerika\u2019s militaire avonturen. Of Spanje, dat binnen de Navo een eigen koers vaart. Maar dergelijke manifestaties van een Ander die voor Trump geen object is maar een vrij handelend subject, worden door hem direct weggezet als aanval, complot of verraad. De imaginaire orde absorbeert alles \u2013 tot ze niet meer kan. Pas dan verschijnt de paal. Bij Homerus en bij Nolan krijgt Polyphemus de paal in zijn oog, omdat hij wel verzadigd is, van mensenvlees en onversneden rode wijn.<\/p>\n Impotentie<\/strong> Het eiland van de Sirenen belooft een archa\u00efsche, vrouwelijke en overstelpende seksualiteit – maar Odysseus laat zich vastbinden, nota bene aan een mast, het rechtopstaande centrum van het schip – de belichaming van de mannelijke controle, sturing en macht over de elementen. Hij verankert zich letterlijk aan zijn eigen fallische controleorgaan, maar het tragische – of ironische – is dat juist de binding daaraan hem volledig verlamt. Hij hoort het verlangen, maar kan het niet bereiken. Dat is pure Freudiaanse impotentie: een verlangen zonder bevrediging, opwinding zonder climax, nabijheid zonder voltooiing. Zijn positie is er een van passieve, voyeuristische kwelling: wel kijken en luisteren, wel opgewonden raken, maar niet in staat zijn tot de fysieke vereniging.<\/p>\n Vanuit een meer sociale kritiek herkennen Adorno en Horkheimer in deze sc\u00e8ne bij uitstek de burgerman in Odysseus. Doordat hij vastgebonden luistert, verandert hun zangkunst van een sublieme ervaring in een cultuurgoed: een veilig concert waarbij de luisteraar gehoorzaam op zijn stoel blijft zitten. Odysseus is in de ogen van Adorno en Horkheimer de allereerste concertbezoeker of museumganger. Door zich aan zijn mast vast te hechten verandert het lied van de Sirenen, dat potentieel fataal was voor wie het hoorde, in wat wij nu ‘cultuur’ noemen: iets waar je op een veilige afstand esthetisch genoegen aan beleeft, om dan weer over te gaan tot de orde van de dag. Odysseus redt zijn leven, maar de prijs voor dat zelfbehoud is dat de kunst haar transformatieve kracht verliest. Het wordt een passieve, ge\u00efsoleerde ervaring voor het individu, zonder op de maatschappelijke realiteit in te werken.<\/p>\n De sc\u00e8ne getuigt volgens Adorno en Horkheimer bovendien van de kloof tussen de elite en het volk. De roeiers moeten zware fysieke arbeid verrichten en hebben bijenwas in hun oren om niet te vergaan. Zij mogen de kunst niet horen, anders valt de boot stil en zinkt het schip. Odysseus daarentegen is de aristocraat: hij mag luisteren – maar hij is fysiek verlamd.<\/p>\n De Sirenen zijn niet de enige voorbeelden van Odysseus\u2019 onvermogen om thuis te komen. Calypso biedt hem onsterfelijkheid en seksuele volheid, maar hij weigert. Wanneer hij dan op Ithaka aankomt, is dat niet als fallische held, maar als bedelaar, vermomde man, gecastreerde figuur, als iemand die zijn identiteit moet verbergen. Penelope, die zich – zoals het een vrouw in de MAGA-wereld betaamt – al twintig jaar wegcijfert achter haar weefgetouw, is het object van zijn verlangen, maar hij kan haar niet meteen benaderen. Hij moet eerst de vrijers doden, zijn identiteit bewijzen, zijn fallische positie herstellen. Pas daarna kan hij \u2018thuiskomen\u2019.<\/p>\n Ook MAGA is een politiek van impotentie: een verlangen naar een verloren fallische positie (\u2018greatness\u2019) die nooit wordt bereikt, alleen herhaald.<\/p>\n Schuld<\/strong> De Sirenen lokken Odysseus niet met een nieuw avontuur, maar wijzen hem op een verloren verleden. Lacan noemt dit het \u2018re\u00eble\u2019: de wereld die we kwijtraakten toen de taal zich tussen ons en die werkelijkheid schoof – toen we \u2018ik\u2019 moesten zeggen om naar onszelf te verwijzen. Het verlangen haakt hierop in door zich op die verloren wereld te richten, op dat gemis, dat volgens Lacan voorwaarde is voor de instandhouding van het verlangen. In Odysseus wekt het bovendien een besef van schuld: hij had die wereld, en nu is ze weg \u2013 aan wie kan dat anders liggen dan aan hem? De Sirenen spelen in op dit specifieke verraad. Ze zingen: \u2018Je hebt toegegeven op je verlangen, je hebt het laten schieten, en nu is het voorgoed onbereikbaar.\u2019 Het schuldgevoel maakt van het verloren verlangen een voorstelling van iets dat magisch en perfect was.<\/p>\n
\nOpvallend genoeg ontbreekt in Nolans versie \u00e9\u00e9n veelzeggend detail, namelijk de list waarmee Odysseus aan Polyphemos ontkomt. In Homerus\u2019 verhaal vertelt Odysseus aan deze eenogige Cycloop, die hem in zijn grot gevangen houdt, dat hij \u2018Niemand\u2019 heet. Wanneer hij en zijn mannen hem zijn oog uitsteken en aan hem ontsnappen, roept Polyphemus de hulp in van de andere Cyclopen, maar op hun vraag wie hem belaagt, moet hij \u2018Niemand!\u2019 antwoorden, waarop ze hun schouders ophalen en afdruipen. Het is een van de aardigste passages in het epos en een fraai voorbeeld van Odysseus\u2019 listigheid. Dat het is weggelaten, is niet omdat Trump lang zo slim niet is als Odysseus, maar omdat hij de laatste is die als een Niemand de geschiedenis zou willen ingaan. Odysseus zelf trouwens ook niet: als hij op veilige afstand is van Polyphemus, roept hij alsnog zijn naam over de golven, zodat de Cycloop weet wie hem zijn oog uitgestoken heeft. Zoals Trump overal zijn naam en beeltenis wil terugzien, zo groot is ook Odysseus\u2019 drang om erkenning te krijgen voor het technisch vernuft waarmee hij natuurkrachten, en daarmee impliciet de goden, weet te bedwingen. Ironisch genoeg bewijst hij met deze hybris, deze aanmatiging tegenover de goden, toch weer niet zo slim te zijn, want vanaf nu wordt hij dwarsgezeten door de zeegod Poseidon, de wraakzuchtige vader van Polyphemus. Odysseus\u2019 hybris vormt dus de motor voor het verdere verloop van het verhaal, maar doordat de Niemand-passage is weggelaten moest ook dit moment sneuvelen.<\/p>\n
\nNatuurlijk kan de Cycloop met zijn ene oog ook Freudiaans worden ge\u00efnterpreteerd als fallus, symbolisch als teken van macht, erkenning en positie \u2013 van al die dingen waarvan het MAGA-electoraat zich uitgesloten voelt. Het symboliseert de garantie van een enkelvoudige, hi\u00ebrarchische orde. In die zin is de Cycloop het fallische apparaat van MAGA.<\/p>\n
\nDe Odyssee is in de basis het verhaal van een moeizame terugkeer naar huis. Ook dit kan Freudiaans gelezen worden, en wel als teken van impotentie.<\/p>\n
\nIn Nolans film horen we de Sirenenzang niet. Het perspectief is dat van de roeiers met was in hun oren, hoewel wat we horen ook weer geen sotto voce<\/em>, \u2018in gedempten toon\u2019 is, om de dichter Leopold aan te halen; daar is de film veel te luidruchtig voor. Odysseus vertelt ons wat hij hoort en wat de zang in hem oproept, namelijk een vernietigend besef dat<\/p>\n
\nIs what you most can\u2019t have
\nAnd what you most can\u2019t have
\nIs what you\u2019ve already had and lost<\/div>\n