De dichter-zanger J.H. Speenhoff of zelfportret met liedjes

[p. 5]

Hij is een samenvatting van Nederlandse deugden en ondeugden.
Hij is de samenvatting van Nederlands goed en kwaad.
Wie Speenhoff kent, kent Nederland.

[JAN GRESHOFF]

Op de fraterschool te Padang, Sumatra, lang geleden, leerden wij een paar liedjes van Speenhoff op wijsjes van Speenhoff. Grappige, zoals Daar komen de schutters!, en mooie, aandoenlijke, zoals Daar stond een scheepje op de kast. Liedjes, die even uitgelegd moesten worden voor ze werkten, want onder de klapperbomen langs het strand liepen die schutters niet en er dreef daar ook geen speelgoedscheepje onder de zomerzon in een al te verlaten sloot. Wie Speenhoff was, wist je niet, je vroeg er ook niet naar. Die naam was maar een klank, zonder roem of schande, net zoiets als later J.B. Schuill, of Karl May. Een naam die een aardig liedje beloofde, of een grappig of interessant boek. Wie wist er in Indië dat er in Holland sinds lang katholieke bezwaren tegen Speenhoff bestonden? Geen mens zou dat begrijpen: de fraters daar dachten anders dan de fraters hier. Indië was niet verzuild, om het met een term te zeggen, die in die tijd nog niet bestond. Holland was een gesloten samenleving, Indië niet. Wel zochten onze landgenoten in Indië elkaar op soort zoekt soort en ons kent ons - maar daar deed het er niet meer toe, of je R.K. was of niet. Als je maar een Hollander was (en geen koloniaal, die sinds lang "aan de rand van de kampong" leefde). Hollanders heetten in eigen kring baar of sinkee, daarbuiten werden ze aangeduid met totok of kaaskop; zelf noemden zij de Indo's katjangs. Beide groepen bij elkaar en met Italianen, Britten, Joden, kortom, met Europeanen vermeerderd, heetten Europeanen. Ook Japanners kregen de status van westerling. De Indonesiërs niet. En alle andere nationaliteiten: Arabieren, Brits-Indiërs, Chinezen en de rest van het niet-westerse alfabet evenmin. Op een handjevol strijdlustigen na zei niemand ooit "Indonesiër". Men zei Balinees, Javaan, Sumatraan, etc. Voor Europese handelaars, gewend om alles maar op éen hoop te gooien, waren dat "de" inlanders. Inlanders: een gewoon woord met een neutrale betekenis. Maar die door

[p. 6]

het gebruik van dat woord veranderde: c'est le ton qui fait la musique. Soms werd het met een hoofdletter gespeld - maar hoe laat je een hoofdletter klinken? Katjang en kaaskop, dat klonk nog speels en plagerig, zie J.B. Schuill, maar je kon er een ander mee kwetsen en de gekwetste kon zich dan weer door een vechtpartij verdedigen. De Indonesiërs hebben het woord "inlander" moeten verdragen. Voor hen was het gewoon een scheldwoord, waar zelfs geen geuzennaam van te maken was. Het verbond de Dajaks niet met Bataks of Timorezen, zoals Indonesiër wél deed. Wat hen bond, was de ijzeren greep van de Hollander, die voor iedereen een vanzelfsprekendheid was in dat gebied. Zijn recht op aanwezigheid daar mocht niet worden ondermijnd door een naam die aangaf, dat zijn aanwezigheid eigenlijk helemaal niet zo vanzelfsprekend was. Zo was het ongeveer toen ik zeven, misschien acht jaren oud was en bevoorrecht en arrogant. Aan mijn recht op aanwezigheid heb ik dan ook nooit getwijfeld. Op school kon ik het met de fraters en mijn klasgenoten uitstekend vinden. Dat waren jongens van allerlei slag: Hollanders (enkele), Chinezen (rijke), Indo's: arme (vele), en rijke. Waren er ook R.K. Indonesische kinderen op die school? Nee. Onder de fraters telde je nogal wat Hollanders, een enkele Indo, geen Indonesiërs. Onze frater noem ik maar Claudius; zo heette hij niet in werkelijkheid, eerlijk gezegd ben ik zijn naam vergeten. Waardoor ik geneigd ben te geloven, dat mijn opvatting toen was: niet de naam van de man, maar zijn verhaal. Ik weet niet of mijn frater Claudius in zijn hart nog in Holland was. Hij leerde ons veel over dat land, een klein land, ver weg, met zulke interessante getijden als de winter met zijn kou en sneeuw - zoals ik wist! - met zijn enorme bruggen over schone rivieren en met zijn polders vol weilanden, meters onder het niveau van het water achter de dijk. Wanneer je 's zomers in het gras lag te genieten van de zon - dat zei hij echt: "te genieten van de zon!" - kon je opeens wakker schrikken van de schaduw en het geklapper van de zeilen van een enorm schip - een boeier, jol of tjalk - dat hoog in de lucht aan je oog voorbij voer. Dat wist ik níet uit dat ene verlofjaar van mijn vader in Holland - éen van de crisisjaren.
Ik herinner me weinig van die tijd. Een naam: we logeerden bij de Kamfermans, in de Buys Ballotstraat in Den Haag. Toen we terugkeerden naar Indië hadden de nazi's hun eerste overwinning geboekt in het Saarland, was Speenhoff daar opgetreden voor de mariniers die Nederland, tegen de zin van Mussert maar terwille van het plebisciet, onder bevel van de Volkenbond had geplaatst en was er in Abessynië een oorlog aan de gang tussen blank en zwart. Synchroniteiten. Mijn vader had met die Mussolini niets op en met Hitler en Mussert al evenmin. Zijn moeder was een Indonesische. Wat had dat te maken met het handhaven van de gouden standaard, of de slaapliedjes van Colijn uit '36, de liefdadigheid of de poli-

[p. 7]

tiek die zich weer eens van haar ruwste kant liet zien? In '46 liep ik voor het eerst weer door die Buys Ballotstraat, met in de stoeptegels van die Wybertjes. Opeens was er iets. Het licht leek anders, het geluid. Ik was anders. Die montage ontregelde mij. Ik voelde spontaan en instinctief die sfeer van toen: en opeens líep die man daar ook een liedje te toeteren op het trommelvlies in mijn oor, - ginds, verderop, onder dat raam maar haarscherp op mijn netvlies, iets van Speenhoff misschien, ik sluit dat niet uit, en hij keek op toen hij dat schuifraam open hoorde gaan, en ving het kwartje, dat hem werd toegeworpen door een mannetje van vijf, behendig op in zijn pet. Toen pas wist ik: ik heb die Wybertjes eerder gezien; ik ben verplaatst: een displaced person. Zo vermeerderde ik in '46 mijn kennis van het surrealisme, waar frater Claudius ons in onderwezen had,- en vaak genoeg óok naar aanleiding van een lied: klein Holland, wat lig je daar verre... of Holland, mijn Holland. Die liedjes lagen me niet. Ik hield van de liedjes van Speenhoff die hij ons had geleerd. Ik heb niet het gevoel, dat Claudius ons iets opdrong: hij maakte van ons geen nationalisten. Hij liet een paar verschillen zien tussen dit land en dat, tussen deze mensen en die. Hij drong ons niets anders op, dan wat hij ons zou moeten leren: taal, zingen, rekenen, een paar leervakken, godsdienst - dat ook, en dat vooral. Daar kreeg ik problemen mee in de tijd dat de klas zich ging voorbereiden op het ontvangen van de eerste H. Communie. Je hoorde van heidenen, gelovigen en ketters. Mijn vader was een heiden, bedacht ik: die had helemaal geen geloof. Claudius vertelde, dat de Vader des Vaderlands zo'n ketter was. Die wisselde van geloof, zoals hij wisselde van vrouw. En hij werd door een gelovige neergeschoten, die op zijn beurt weer gruwelijk werd gemarteld door de ketters. Wat moest een R.K. jongetje daarmee, met een zo zachtzinnig hart als dat van mij? Ik had het met vaders niet getroffen. Ik had uitgevonden dat je het protestantse Wilhelmus heel goed kon zingen op het wijsje van Aan U, o Koning der eeuwen van H.J.A.M. Schaepman, een soort van volkslied voor R.K. Nederlanders, en dat dat omgekeerd veel moeilijker en gekunstelder ging. Dat pleitte niet voor het Wilhelmus, vond ik en al evenmin voor het protestantisme. Ik had er geen trek in mijn vader mee te delen, dat hij nog eens in de hel zou belanden als hij niet uitkeek. Pas toen op de grote dag van de communie de priester de H. Hostie aan flinters brak op mijn tanden en er niets gebeurde, geen wonder en geen ramp, waren mijn zorgen voorbij. Met opgetrokken wenkbrauwen en half geloken ogen liep ik terug naar mijn plaatsje in de bank. De priester had mij van veel gewetenswroeging bevrijd - zoals het ook hoort.

Dit jaar worden er twaalf schrijvers zestig jaar. Zestig jaar geleden bereikte Speenhoff die leeftijd evenals, tussen haakjes, de vader van Soekarno. De

[p. 8]

dichter bracht de zomermaanden van dat jaar in New York door, waar hij met veel succes optrad voor de Hollandse club. Hij was allang weer in Haarlem terug, toen "over there" de beurs instortte. In de maanden daarna wierpen tal van ex-miljonairs zich wanhopig uit de wolkenkrabbers van die stad. In dat rampjaar werd Speenhoffs zestig. Drie dagen voor zijn verjaardag, op 20 oktober, was Den Gulden Winckel verschenen, en daar kon hij de welgemeende wensen van zijn vrienden van het eerste uur in lezen. Dat waren Pieter Koomen, de tonelist, Jan Greshoff en Kees van Dongen. De handgeschreven wens van Van Dongen is er in facsimilé te lezen; zijn hartelijkheid is al even hoffelijk als goed bedoeld, maar Van Dongen, de Nederlandse Fransman (die in dat jaar de Franse nationaliteit aannam), wist ook het minst van Speenhoffs omstandigheden af. Met Pieter Koomen en Jan Greshoff was dat anders. Greshoff vergelijkt naar aanleiding van Van Dongens wens de carrières van de twee met elkaar en besluit dat Van Dongen zo verstandig is geweest Nederland zo spoedig mogelijk te verlaten: "In een land waar men het talent veracht en waar men voor niets zo doodsbang is als voor geest, kan een kunstenaar, die van het officiële schema afwijkt, onmogelijk de waardering vinden welke hem toekomt". Greshoffs mening, dat buitenlanders voor geest en talent wél respect op kunnen brengen, miskent de werkelijkheid, dat deze zaken door alle middelmatigen van alle nationaliteiten worden veracht, of op zijn minst als overbodig worden beschouwd. Speenhoff is door het vaak élitaire publiek overvloedig beloond. Men kan van Van Dongen zeggen, dat hij het geluk had, dat hij omringd werd door snobs en van Speenhoff dat hij de pech had, dat allerlei pastoors hem tot mikpunt maakten van hun onverdraagzaamheid, of dat hij niet om kon gaan met geld. Hij heeft luxewoonschuiten en pleziervaartuigen bezeten, er was een tijd dat hij er paard en rijtuig op na hield: hij smeet wat hij verdiende met bakken over de balk. Daarom ontbrak het hem aan geld. En het ontbrak hem aan werk in deze tijden, en daar vraagt Pieter Koomen dan om, die evenmin aan de nadelen van het Nederlanderschap twijfelde: "Kom aan, mijne heren toneeldirecteuren (...), de man van het Kleine Toneel lijkt nu toch wel rijp voor het "grote" in Nederland, zelfs al is hij dan maar Nederlander!" Dat was natuurlijk ook goed bedoeld, maar zo infantiliseert men een zestigjarige - of niet? Aan werk en aan geld hebben Koomen en Greshoff hun vriend niet kunnen helpen. Het zag er beroerd voor hem uit. Hij had in '25 al geprobeerd het publiek met toneel te amuseren. Zonder groot succes. Men hield dat werk, in weerwil van zijn moralistische bedoelingen, voor "kunstloos en lelijk en onkuis". 1 Een andere poging, het uitgeven van een eigen tijdschrift, Dagboek van J.H. Speenhoff, leidde in '27 tot zijn faillissement. Hij kwam er razendsnel weer bovenop - bin-

[p. 9]

nen een dag, verzekert hij ons - maar de kosten voor zijn élitepand aan een éliteplein in een élitestad, dat overgrote herenhuis in Haarlem aan het mooie Frans Halsplein, groeiden hem boven het hoofd. Zijn achterstand gold niet alleen de financiën. In Amerika wist men de generatiekloof die na de eerste wereldoorlog was ontstaan, in nieuwe vormen van dans en muziek commercieel uit te buiten, door alles waar de ouderen waardering voor hadden, als belachelijk en voorbij en door alles wat de jongeren nastreefden als vooruitstrevend en modern voor te stellen. Door radio, grammofoon, film en de magie van een vreemde taal, woei die trend over. De wereld was veranderd en synchroniteiten waren niet meer plaatsgebonden en van deze soort: een zwarte kat steekt over, terwijl de wind aan een bezem ritselt en de maan door de wolken breekt, maar van deze: een Italiaan in de woestijn, een mensjewiek in Mexico, een zwarte danseres in Parijs, en, volkomen paradoxaal: een inlandse moeder in Indië: het ware surrealisme. De samenhang van kat en maan raakte zoek in het verbrokkelde, en daarom moderne leven. Men maakte zich los van de plaats van het evenement en bleef thuis om naar Caruso te luisteren of om getuige te zijn van een interland. Dat ook de camera haar eigen kolonialisme had en vreemde landen en volken zonder geweld in bezit nam, en dat je die beelden vervolgens kon zien - dat was éen van de paradoxen van die vervreemdende tijd. Speenhoff wist op deze uitdagingen het antwoord niet. Het nieuwe stemde hem treurig. Ook daarin verschilde hij met Van Dongen, die inderdaad zo verstandig was een Nederlander in Deauville te willen zijn,- displaced person en kosmopoliet. "Het publiek vraagt krachtiger spijs," deelde Speenhoff aan Mari Brusse mee in een interview voor de Nieuwe Rotterdamsche Courant (1928). Die spijs kon hij zijn publiek niet voorschotelen: "Dan word je querulant, wind je je steeds erger op over het publiek en geeft hun de schuld". In '29 stond de crisis voor de deur. Maar in dat jaar wist niemand dat en niemand wist genoeg, om het te kunnen vermoeden. Of toch? Hij zou zestig worden: de bioskoop trok de massa, er was jazz, er waren dancings, de liedjes van de radio stonden hem naar het leven. Hij werd er tegenstrijdig van en zat bij de pakken neer.
Tot hij op een snikhete dag in of kort na de zomer van '29 bij zijn kapper in Den Haag Sir Henry Deterding ontmoette, die hem met "Mister Speenhoff" aansprak. Die ontmoeting was uiteraard een toevalstreffer, want Deterding hield in Engeland kantoor en woonde daar ook,- al was hij voor vergaderingen en dergelijke wel eens in Den Haag. Speenhoff wist niet wie Deterding was, maar wie zou Speenhoff niet kennen? Deterding las zijn gedachten, toen hij hem bij het verlaten van de zaak de raad gaf: "U moet eens naar Indië gaan, mr. Speenhoff". 2 Sinds lang al, heel gauw na de grote

[p. 10]

successen van zijn eerste "bloeiperiode" 3 (1902-1906), wilde Speenhoff naar Indië. Maar daar kwam het niet van, omdat hij volgens Het Vaderland (1908) zijn vier jaar oude zoontje Coos niet achter wou laten. En omdat Coos nog twee zusjes kreeg, "Massie" en "Ceessie" (de laatste zo genoemd naar haar moeder Césarine), kwam het er niet en nog eens niet van. Deze overgevoelige voorstelling van zaken hield Speenhoff graag in stand. In werkelijkheid bleef hij thuis, omdat zijn vrouw er niet over zou piekeren hem naar Indië te vergezellen als dat betekende, dat ze voor een half jaar, een jaar of langer de zorgen voor haar kinderen, haar ouders en zijn vader - hun huisgenoten - aan anderen moest overlaten. 4 De ironie van zijn situatie was niet dat haar wil wet was in huis. Huisvrouwen zwaaiden nu eenmaal overal en altijd en in elk gezin de scepter. Césarine behoorde dan ook volstrekt niet tot de "vrije vrouwen", van wie hij in 1903 geschreven had:

't Zijn geen mannen, 't zijn geen vrouwen,
't Is geen vlees en 't is geen vis,
Wie met zo'n model gaat trouwen,
Trouwt met zijn begrafenis.

Zij was níet zo'n model en toch hield ze hem vast: dat was de ironie. Hij zag terwille van haar keer op keer van Indië af. Dat wou hij naar buiten toe niet toegeven: als hij thuis bleef, dan was dat omdat de kinderen nog zo klein waren. Maar in 1929 waren zijn vader en Césarines ouders overleden en de kinderen uit huis. Nu had hij de handen vrij, maar geld om dat huis te betalen, bezat hij niet. Hij luisterde naar "wonderlijke geruchten (die in Holland) de ronde deden over de fabuleuze inkomens van onze daar gevestigde landgenoten en de spilzieke wijze waarop deze met hun toelagen en tantièmes omsprongen". 5 Eén reisje naar Indië zou hem van alle zorgen kunnen bevrijden. Nap de la Mar, Pisuisse, Blokzijl, Ruys en Davids hadden in Indië een klein fortuin verdiend. Toen hij het hoofd nog hoog of nog net boven water kon houden, miste hij moedwillig of gedwongen de kans hen na te volgen, zoals die ene keer in '23 - maar daar vertel ik later over. Een aanbod van Pisuisse, om deel te nemen aan diens tournee naar Indië sloeg

[p. 11]

Speenhoff hooghartig af en toen hij in 1928 op de rand van het bankroet leefde, kon hij door gebrek aan geld op een leuk aanbod uit Semarang niet ingaan. En de stijl die hem beroemd had gemaakt, verouderde: toch sloot hij zich op in die stijl. Hij kon zijn oorsprong niet vergeten. Hij had, zei hij in het vraaggesprek met Brusse in dat jaar, "het vertrouwen in de toekomst verloren". Hij zat met een erfenis, die hij zichzelf had nagelaten - wat natuurlijk toch pleit voor de houdbaarheid en kwaliteit van zijn lied.
Meer dan ooit dacht hij aan Indië. En juist toen verscheen als een deus ex machina Sir Henry Deterding op het toneel, met wie je volgens Colijn alleen maar over de opklimmende reeks vrouwen, paarden en olie kon praten. Of is het verhaal dat Deterding hem financieel geholpen heeft uit Speenhoffs duim gezogen? 6 Hij was tenslotte een groot fantast, hij kon liegen of het gedrukt stond en Deterding zelf, die op 4-2-'39 overleden was, kon het verhaal niet tegenspreken. Maar Speenhoffs biograaf A. de Haas, die hem sinds 1915 kende en deel uitmaakte van diens ensemble, die hem keer op keer én graag op leugens betrapt, vertelt dat de nieuwe kansen die Speenhoff kreeg, aan Deterding te danken zijn. Zeker is dat die twee elkaar hebben gekend, niet zeker is dat Speenhoff liegt. Welk belang zou hij ook dienen als dat wel zo was? Hij bracht Deterding in het gebouw van de Bataafsche een bezoek, die hem, schreef hij, achter een bureau vol bankbiljetten ontving. "Ik vernam dat het de wens was van de heer Deterding dat ik mèt mijne vrouw alle B-P-M-sozen zou bezoeken: Oost-Java, Oost-Borneo en midden-Sumatra. Ik zou een zeker aantal voorstellingen bekomen en een zeker bedrag en de reis, die ik al zo lang had willen ondernemen naar de Oost, werd mogelijk". Echt onaannemelijk is, op het détail van die bankbiljetten na, deze voorstelling van zaken niet. Deterding had in 1894 de Koninklijke het leven gered, trad bij haar in dienst ('96) en werd in 1900 directeur van de maatschappij. Zij was in zekere zin een schepping van hem en lag hem daarom na aan het hart. Deterding telde Colijn, die hem in 1918 was opgevolgd (tot hij in '21 weer zelf de touwtjes in handen nam) en die in 1928 zijn boek Koloniale vraagstukken van heden en morgen had gepubliceerd onder zijn vrienden. Wij weten niet welke particuliere, welke oliebelangen 7 en wat voor Colijniale gedachten Deterding tot zijn hulpvaardigheid bewogen. Als hij ook voor Speenhoff een maecenas was - hij financierde uit sympathie een fascistisch tijdschrift, De waag, en schonk bij zijn aftreden bij de Koninklijke in '37 het Mauritshuis en het Rijksmuseum een aantal belangrijke schilderijen, - dan was hij het maar voor een klein bedrag. Speenhoff vierde met Coos, Cees en zijn vrouw een in '27 gemankeerd zilveren artiestenjubileum,

[p. 12]

dat fl. 2500,- opbracht; hij vierde zijn zestigste verjaardag en voegde er nog zijn zilveren bruiloft aan toe. Hij hoopte op geldelijke steun van de Bond van Nederlandse kunstkringen in Indië, maar die wees hem net zo hooghartig als hij zelf was, terug. "Omdat we zg. uitgekeken artiesten waren", 8 zou hij later niet zonder hoon de werkelijk niet zo onrealistische motivatie van de Bond citeren. Toch zou de tijd hen anders leren en hem gelijk geven: Indië, "waar hij prachtig ontvangen werd met de gewone Indische gulheid en hartelijkheid", zou zijn "derde stijging" 9 worden. De opbrengst van zijn afscheidsvoorstellingen en de goodwill van Deterding waren toereikend voor de overtocht, waarvan hij de kosten trouwens wist te beperken door aan boord van de Sibajak vier optredens voor de bemanning van het schip en de meevarende militairen van het KNIL te geven. Zijn ensemble kostte hem niets. Het bestond uit de beide Césarines en hem. En zijn gitaar natuurlijk - het enige muziekinstrument dat hij mee nam.
Toen Speenhoff zich met deze armoe voorbereidde op de overtocht, die op sinterklaasdag begon en uit zou monden in een miraculeuze en buitengewoon succesrijke rondreis door de archipel, boekte Soekarno's partij vooral in de Preanger grote successen en liet in Indië de Vaderlandse club, die tegen de extremisten een scherp optreden voorstond, van zich horen. De P.N.I., de Partai Nasional Indonesia, groeide op tamelijk voorspoedige wijze, dank zij het volksgeloof, waarin de hoofdrol werd gespeeld door Djajabaja 10 die, zei men, had voorspeld dat "een regering van gele mensen de blanken op Java zou vervangen en (haar) aan de inheemsen (...) zou overdragen". 11 Dit bijgeloof, dat de komst van de "rechtvaardige heerser", de Ratoe Adil, verwachtte, sloot mooi aan op de Bratajuda, d.i. de beslissende strijd, die Soekarno voorzag: t.w. de onvermijdelijke Pacificoorlog tussen het Westen en Japan, die een einde zou maken aan de blanke heerschappij. 12 Op eerste kerstdag 1929 kroop ergens in Bandoeng, Java, een zuigeling rond van bijna een jaar in een met zilverdingen, kerstgroen en namaaksneeuw versierd huis en zette in Kota Radja (Sumatra) een klein gezelschap van in Holland "uitgekeken artiesten" voet aan wal. Er gebeurden nu eenmaal dingen in de wereld, waar die kaalhoofdige baby niets in te vertellen had. Vier dagen later, op 29-12-'29, werden alle leiders van de P.N.I. bij verrassing gearres-

[p. 13]

teerd, ook Soekarno,- en Soekarno vooral. Toen Speenhoffs zon voor de laatste keer rees, ging die van Soekarno voor het eerst onder. Maar het was die zon, die deze baby tot een tijdgenoot maakte van Speenhoff en Soekarno,- ook daarin had die kleine niks te vertellen. Hoewel? Natuurlijk gebeuren er dingen, waar je buiten staat: geboorte, dood, klimaat, huidskleur, omgeving, wie je ouders zijn, en wie niet. Maar daarbuiten gebeurt er niets meer zonder je eigen medewerking: haat, liefde, strijd, verraad, karakter, onwetendheid, een lintje.

Van mijn ouders, die geen gelegenheid over zouden slaan, om de Komedie Stamboel 13 met de beroemde "Miss Riboet" te bezoeken, was het mijn vader die niets om Speenhoff gaf,- helemaal niets. Op een voor mij nooit meer verdwenen dag zei hij iets lelijks over mijn poëet toen Ali, anak mas van mijn ouders - mijn aangenomen zusje dus en de boezemvriendin van mijn oudste zus - in haar onschuld een liedje van Speenhoff zong. Dat was nog in Padang, vóor of in '37, het jaar waarin we naar het voormalige Batavia verhuisden. Dat liedje, die Brief van een ouwe moeder aan haar zoon die in de nor zit, kende ik niet. Het was geen liedje dat je onberoerd liet, vond ik, maar mijn vader dacht er kennelijk anders over. Ik weet volstrekt niet wat hij zei, maar ik weet, dat hij Speenhoff wilde kwetsen, want die naam hoorde ik maar al te goed. Je kunt je wenkbrauwen optrekken op zo'n moment of jezelf opschepen met een mond vol tanden. Mijn kaakspieren verslapten. Nog altijd kan ik me van die toestand alles voor de geest halen - de kamer, de meubels, de zonwering, die neergelaten was - en ook waar ik zat, hij stond, zij bezig was: die beklemmende sfeer, heel het spanningsveld dat mij gevangen hield. Maar zij zong zonder zich ook maar iets van mijn vader aan te trekken, gewoon door. Gaf zij een voorbeeld? In mijn hart gaf ik haar gelijk en eerlijk gezegd, was ik blij voor haar, dat hij haar spaarde. Maar Speenhoff - dat was opeens niet meer zo maar een naam, een klank. Er moest iets met hem zijn, iets raadselachtigs, dat mij niet werd verteld. Ik vroeg er ook niet om. Over vrienden hoor ik liever lof dan blaam. Ik gaf voor mijn vader en zijn bezwaren Speenhoff niet op, dat wilde ik niet. Er stonden veel te aardige liedjes van hem in ons zangboekje van school. Eén ervan ging over Jantje en zijn gescheurde broekie, waardoorheen zijn billen waren te zien. Als ik dat las of neuriede, was er iets met mij. Jantje's moeder,- ik hield van dat mens,- ik hield van mijn eigen moeder. Ik ging van die dichter houden, wat kon ik daar aan doen? In '37 vestigde mijn vader mijn aandacht

[p. 14]

voorgoed op Speenhoff en geen lieve moeder kon verhelpen dat ik mijn aangenomen zusje en Speenhoff met andere ogen bekeek. De muze die haar dichter liefkozend in bescherming neemt tegen laster en de wrekende gerechtigheid - voor een essayist, zo éen als ik, is dat de oerscène.
En zo kwam het dat ik me in '46 bij De Slegte voor weinig geld De beste gedichten van J.H. Speenhoff, een bloemlezing van Jan Greshoff, aanschafte. 14 Voor het eerst las ik toen in het Voorwoord iets óver Speenhoff. Sterker: ik las voor het eerst iets over een dichter. Lof, geen blaam. De naam van de man èn zijn verhaal. Greshoff voorzag het lelijks dat mijn vader over mijn dichter had uitgestort, van een ander voorteken en hij bevestigde, dat er met mij niets aan de hand was. Ik hield die Greshoff in de gaten toen zijn verzameld werk van 1948 af begon te verschijnen, en twee jaar later al trof ik in éen van die delen - Grensgebied - een groot verhaal over Speenhoff aan. Een alleraardigst verhaal vol leuke bijzonder- en wetenswaardigheden, die een vriend graag over een vriend vertelt. Maar het nieuwe voor mij, vrijwel in het begin van dat opstel te vinden: dat Speenhoff zich gedurende de bezetting verachtelijk gedragen had, vergalde danig mijn pret. Toch geloofde ik maar al te grif, dat die man "van was was" 15 en daardoor deed wat hij deed. Greshoff was trouwens de enige niet, die zich zo in Speenhoff vergiste: "Menno ter Braak", schrijft hij, "die niet kon vermoeden evenmin als ik, dat juist Speenhoff zich onder de afvalligen zou scharen," vergiste zich ook. Maar Ter Braak had in zijn brochure Het nationaal-socialisme als rancuneleer voorzien, dat de intellectuelen van Nederland, naar het voorbeeld van de intellectuelen in Hitler-Duitsland om zouden vallen, wanneer de "raté's" het hier voor het zeggen kregen. De raté's kregen het hier nooit voor het zeggen, maar toch vielen er tal van "bekende Nederlanders" om,- ook Speenhoff. In de grootste verwarring gaf ik hem op: de man, zijn naam en zijn verhaal. Dat was misschien te veel.

In '52 gaf Rob Nieuwenhuys Op de grens uit, een bundel, samengesteld uit de verhalen, brieven en kronieken van Willem Walraven. Aan Speenhoff dacht ik niet meer. Dit boek kwam me aan hem herinneren. Walraven, die als schrijver door Du Perron werd "ontdekt", was vooral ook journalist bij De Indische Courant en in die hoedanigheid schreef hij over de reis van Speenhoff in Indië. Men kan onmogelijk zeggen, dat hij de eerste was, die de dichter-zanger kwam verwelkomen. 16 Speenhoff herinnerde hem aan Rotterdam, waar hij het socialisme had leren kennen, de opera, het cabaret,

[p. 15]

de café's en de literatuur. 17 Hoewel de invloed van Speenhoff, van wie hij honderd en meer versregels uit het hoofd kende en in wiens trant hij soms ook aan het rijmen sloeg, altijd groot was, heeft Walraven hem toen niet ontmoet, en hij deed zelfs geen moeite om éen van de voorstellingen te bezoeken - wat hij bij Pisuisse, die hij wel leerde kennen en met wie hij veel heeft gesproken, níet naliet. 18 Walraven was laat met zijn stukje; het is doorzogen van nostalgische herinneringen aan de sfeer van Rotterdam en aan de optredens van Speenhoff, die hij omstreeks 1905 bijwoonde. Desondanks is het door de visie die er uit spreekt, en waarmee men het niet op alle punten eens hoeft te zijn, buitengewoon actueel, ik durf te zeggen tot op de dag van vandaag; journalistiek beschouwd een knap werkstuk, dat iedereen die iets essentieels over de Rotterdammer Speenhoff te weten wil komen, niet mag missen. Walraven heeft de oorlog niet overleefd. Kon hij voorspellen, hoe Speenhoff zich in de oorlog zou gedragen? Hij deed het, in zekere zin, maar hij voegde er heel menselijk aan toe: "Ik ben er zeker van, dat een deel van zijn werk nooit zal worden vergeten en dat zijn naam zal voortleven". Waar haalde hij die zekerheid vandaan en - heeft hij soms gelijk? Mijn vader had het niet en Greshoff niet - maar hij? Men kan nachtenlang op zo'n uitspraak blijven staren en nachtenlang tot geen enkel antwoord komen. Maar op een dag, kort geleden, 19 hoorde ik op de tv iemand na enig aandringen van de vrouwelijke reporter een liedje zingen: Daar komen de schutters. Speenhoffs beroemdste lied, het bekendste van Speenhoff: iedereen kent het. De melodie ervan is door de componist Jacques Ibert gebruikt in zijn Divertissement, bioskoopmuziek bij de film Chapeau de paille d'Italie van René Clair (1927-?). Ik stond op van mijn bureaustoel, ik wilde hem zien en horen. Een sportieve man op een sportveld, grijs, achter in de zestig; tamelijk tekstvast. "Van wie is dat?" wilde de journaliste weten, "ik ken het niet". Zijn antwoord was verpletterend: "O", zei hij, "dat komt van de mariniers..."
"'t Is anders", dacht ik. Speenhoff had in 1889 de marine ten gevolge van "lichamelijke gebreken" als "geëxamineerd leerling-machinist" verlaten. Hij had op aandrang van Jhr. Mazel op zijn opleidingsschip, het fregat H.M. Prins van Oranje te Hellevoetsluis, zijn zeemansliedjes voor matrozen gezongen,- 't is anders... Maar toch voegden die sportieve grijsaard en de journaliste nog iets toe aan de geschiedenis van Speenhoff. Ze lieten zien, dat Speenhoff vergeten was, dat hij werd genegeerd, ontkend en verdrongen, en dat zijn liedje nog leefde en klonk zoals het eens klonk als melodie,

[p. 16]

al luidde het niet meer zoals het eens woordelijk luidde. Niet de man en zijn naam, maar het verhaal, dacht ik, maar toch:... 't Is anders. Dat leek me ook het meest gepaste antwoord op mijn vraag of Walraven misschien gelijk had.
Willem Walraven die, na vele omzwervingen die tenslotte in Indië eindigden, aan zijn in alle opzichten onvergetelijk geboortedorp Dirksland was ontkomen, beleefde misschien zijn gelukkigste tijd in het Rotterdam van 1905. 20 Daar had hij Speenhoff gezien en gehoord en bewonderd in diens glorietijd. Nu, in 1929, weigerde hij hem te zien in zijn neergang. "Ik ben niet naar Speenhoff gaan luisteren, omdat ik niet durfde. Ik heb hem te goed gekend in mijn jeugd en ik heb hem teveel bewonderd om het gevaar te lopen hem te zien glimlachen tegen ieder, die hem betaalt of bevoordeelt. Speenhoff, die altijd maar klaar staat een liedje te fabriceren op alles. Op gasfornuizen en politieke partijen, op hotels, waar de rijsttafel goed is, en op de overwinnende voetbalclub van het ogenblik. Die Speenhoff lijkt mij angstig om aan te zien". 21 Was Speenhoff toen al van was, kneedbaar, omkoopbaar, gevoelig voor alles en dus ook voor geld en de commercie? Walraven zag in '29, wat Greshoff pas na de oorlog kon geloven. In het begin van deze eeuw - toen het café-chantant zijn populariteit aan het variété verloor, toen de dichter rond banjerde in Rotterdam en Walraven zijn eerste optredens bezocht in Tivoli of het Circus-Variété en ze in dezelfde café's - Boneski en Suisse - dezelfde Europese bladen doorbladerden: Gil Blas, Simplicissimus, L'Assiette au beurre en Jugend - was Speenhoff anders. Rond de eeuwwisseling bepaalde "een soort bohème-gevoel de artistieke en studentikoze mode", zegt Willem Wilmink in de heruitgave van Greshoffs Speenhoff-bloemlezing. 22 Wat heet! In de Aert van Nesstraat, waar Speenhoff naast een smidse, die de penetrante geur van verbrande paardenhoeven verspreidde, in alle armoe op een kamer woonde, leefde hij de romantische kanten van Puccini's toen zeer populaire opera La Bohème (1896) maar al te graag na. Daar ontving hij zijn vele vrienden en vriendinnen - dichters, journalisten, tekenaars, schrijvers en tonelisten - en daar werkten ze samen aan een spotblad, De ware Jacob, waar behalve Van Dongen ook Speenhoff tekeningen voor maakte. La belle époque in Rotterdam; wie het meemaakte, denkt er met enige weemoed aan terug. "Ik herinner me Kerstdagen in Rotterdam, bijna geheel doorgebracht onder mannelijke vrienden, in de grote café's, waar alles rood was versierd, met rode klokken en hulsttakjes. De grote ruiten waren beslagen, want het was buiten koud. En binnen rook het naar gebraad, zoals gebraad alleen maar in Holland ruiken kan. Het rook naar

[p. 17]

groc en bitter en zoute bollen en sigaren van vooroorlogse 23 kwaliteit. Er waren leuke mensen, mannen en vrouwen. En op de leestafel lagen alle tijdschriften van Europa... Van de sfeer van toen is er niets meer. In de schouwburgen voerden ze de Dollarprinses op, of de Chocoladesoldaat, of Walzertraum. Er was nog geen jazz. Wiener Damen Orchester, in lange witte jurken met rode of blauwe ceintuurs, speelden selecties uit opera's. De film was nog zo primitief, dat we er onze neus voor ophaalden (...) Alles doodgemaakt door de techniek, door de film". 24
Speenhoff voelde zich in die verdwenen wereld als een vis in het water; ook zijn vrienden plaatsen hem graag in dat oude Rotterdam. "Als ik aan hem denk, zie ik hem toch het liefst in een Rotterdamse omgeving" - en dan in éen, waar hij dezelfde dingen zag als Van Dongen en heel andere dan Walraven: "De Oppert is een straat in Rotterdam. Het oude Rotterdam, havens, kantoren, patricische woningen, kroegjes en krotten, matrozenmeiden, de Zandstraat: Speenhoff". 25 Een straat, waar de katholieke wereld evenzeer een afkeer van had als het Rotterdamse gemeentebestuur. Maar waar Van Dongen de meiden vond, die hij uit zou beelden als "koninklijke vrouwen (...). Zij horen thuis in het bordeel, maar ook in Duizend en éen nacht..." 26 Wat Van Dongen en wat zijn vrienden interesseerde, wat hen ook met andere tijdgenoten verbond, was hun fascinatie door het platzakke leven met hier en daar een oase van rust in het onstuimige ritme van de grote stad. De troosteloze paarden op de kade; het rusteloze café-chantant met zijn treurige vrolijkheid en duister licht. En, alweer: de matrozen, de prostituees, en níet het proletariaat. Zij beleefden dat wonderlijke gevoel van tegelijkertijd vertrouwd met en bevreesd voor het vreemde te zijn, de fascinatie door het melancholische, waar men zelf buiten kon blijven, maar waarin men zwelgen kon. Vertelde Van Dongen niet overal rond, dat hij als veertienjarig jongetje van huis was weggelopen, dat hij als steward naar Amerika reisde in '95? 27 Dat hij naar Uruguay reisde in 1907? En vertelde Speenhoff niet, dat hij drie lange jaren bij Van Dongen heeft ingewoond? Dat waren geen leugens,- het was allemaal fantasie, die m.i. voortkomt uit dat eigenaardige, sceptische en estheticistische levensgevoel voor het miserabele, dat zo aantrekkelijk was. "Ik ben een reuze-Rotterdammer", zei

[p. 18]

Speenhoff blijmoedig. Hij leefde als een bohémien, schreef wat, tekende wat, publiceerde hier en daar een versje, verzon om zijn vrienden te amuseren bij zijn eigen liedjes zijn eigen wijsjes en kwam graag in het chique, discrete Le Palais oriental, aan de Haringvliet, een bordeel naar de Duizend en éen nacht, waar hij met de meestal uit Frankrijk en België geïmporteerde meisjes Franse chansons zong en maakte zich bij een in Tivoli optredend gezelschap van jonge tonelisten praktisch onmisbaar als manusje van alles. 28 Niet dat hij talent had voor het toneel. Vrijwel iedereen die hem meemaakte op het podium, noemde hem een "blikken dominee", en dat kwam niet alleen door de geklede jas die hij sinds zijn eerste optreden als zanger droeg en die een kenmerk van hem werd. Hij kon zich niet geven. Maar zijn liedjes gaven zich als hij zong. Dan begeleidde hij zichzelf op de gitaar, waarop hij met de drie à vier accoorden die hij onder de knie had, 29 terecht kon. Wanneer hij op het toneel kwam, nam hij een stoel en zong de verplichte liedjes. Grapjes maakte hij niet, hij was geen conférencier, nam zichzelf heel serieus, speelde geen komedie, vermomde zich niet en droeg geen hoge hoed of jacquet. 30 Lang niet iedereen had waardering voor die liedjes, al werden enkele ervan in de Jan ten Brink van 1903 opgenomen. Een pastoor beschreef zijn eerste bundel Liedjes wijzen en prentjes (1903), als "café-chantant-literatuur van de Rotterdamse Zandstraat". 31 Waarmee ook is aangegeven, hoezeer de Zandstraat bij velen in een kwade reuk stond. De gemeente smeedde plannen om het uitgaansleven in die buurt een beetje in te dammen. In 1910 werd de Zandstraat 32 gesloopt: op de plaats waar tot dan toe leeglopende zeelui hun heil bij Belze Bet hadden gezocht, zou een nieuw stadhuis moeten komen. En toen in 1912 de nieuwe zedelijkheidswetgeving het gemeentebestuur te hulp snelde, verdween ook Le palais oriental, waar de dichter frère et compagnon van Madame en de meisjes was, in tegenstelling met "fatsoenlijke mannen, die er alleen betaalde visites aflegden, waarbij de wetten van afstand en anonimiteit tussen bezoeker en receptioniste strikt geëerbiedigd werden". 33
Walraven, anders dan Greshoff, had dat niet, dit romantiseren van de zelfkant en zijn onzedelijkheden: "Toen Rotterdam, langzaam maar zeker, zijn karakter ging verliezen, omdat de zedelijkheid de overhand kreeg, en de

[p. 19]

nette Rotterdammers naar Wassenaar trokken, is Jacobus Hendrikus Speenhoff droefgeestig en verbitterd om zulk een ontaarding naar Haarlem uitgeweken." 34 Walraven miste die modegevoeligheid. Zoals hij in Indië, zoals de provinciaal in de grote stad snakte naar een klein berichtje van thuis, zo keek in die dagen de élite uit naar een teken van leven uit de sfeer van de randgroepen van toen. Daar stak niet altijd een sociaal-democratisch of marxistisch sentiment achter, zoals bij Walraven. Ook Menno ter Braak stak zijn bewondering voor de dichter, "en wellicht meer nog voor de schilderachtige figuur Speenhoff, niet onder stoelen of banken". 35 Later in de eeuw kwam dat verlangen zelfs in de reuk van het fascisme te staan. 36 Vergisten de sociaal-democraten zich in Speenhoff, misleidde hij soms hun instinkt? Onder zijn personages vinden we immers niet de man of de vrouw uit de straat, maar de solitair, die nogal weerloos is, en die het liefst onopgemerkt leeft en daarom in de massa het best gedijt. Er is sympathie bij de top van de pyramide voor de persoonlijkheden uit de basis daarvan. Misschien heeft dat meer dan met mode, met een zeker heimwee naar een primitief leven te maken, of met de wensdroom doeleinden na te jagen, die niet direct nuttig en misschien wel schadelijk zijn voor het establishment. Speenhoff gaf zijn stem aan dat verlangen, ook in gelegenheden, die niet meteen de goedkeuring van Walraven kregen: "Wat Speenhoff destijds zong, was veel te goed voor de omgeving, waarin hij het zong. Die omgeving was immers niet veel meer dan het gewone café-chantant of het variété, waar hij had op te treden tussen acrobaten en goochelaars, muzikale clowns en danseuses. In die door sigarenrook bezwangerde gelegenheden, waar kelners rondgingen met glaasjes bier, verscheen dan Speenhoff als een ernstige blikken dominee in zijn stijve geklede jas op het toneel en zong in zijn zuiver Hollands, zonder gemaaktheden, zonder accent, zonder brouwstem, zonder overdreven tierelantijnen, zijn sober gehouden, literair goed gestelde liedjes, waarin elk woord zijn waarde had en doel trof en waarvan cadans en rijm onberispelijk waren". 37 Misschien bekijkt de sociaal-democraat Walraven Speenhoffs omgeving een beetje van de burgerlijke kant, dat weet ik niet. Maar Speenhoff zelf voelde zich een kunstenaar en werd door velen als kunstenaar gezien. Daarom afficheerde hij zichzelf en Césarine met nadruk als "De heer J.H. Speenhoff en Mevrouw". Hij nam welbewust afstand van de gewoonte der artiesten om zich bij de voornaam te laten

[p. 20]

noemen. 38 Hij was het, die ernst maakte van de rangorde in de wereld van het amusement en die zijn vak boven dat van zijn collega's uittilde. Hij gaf het zijn prestige en iedereen die na hem kwam, kon daar profijt van trekken en zich onderscheiden van de gewone liedjeszanger op bruiloften, partijen en... barricaden. Hij ging voor de massa de barricaden niet op, heeft men hem verweten: hij was eigenlijk geen volkszanger, 39 al floten sinds 1903 40 de slagersjongens zijn liedjes op straat. "Het is de vraag of zijn liederen bij de man in de straat ooit de populariteit hebben bereikt (...) van Willy Derby's repertoire: 'Twee ogen zo blauw', 'Hallo Bandoeng'", schrijft Willem Wilmink, maar misschien moet je die vraag anders stellen. Toen Speenhoff begon te zingen, bestond de radio nog niet, maar was het Leger des Heils - de enige lekenbeweging die makkelijk aansluiting vond bij de brede volksklassen - al jaren 41 bezig bekeerlingen te maken bij juist die mensen, die ook Speenhoffs aandacht trokken: die overal werden gekrenkt. Voor hen maakten de Heilssoldaten muziek, voor hen zongen ze hun opgewekte boodschappen op populaire deuntjes, terwijl ze daarbij in de handen klapten. Speenhoff moet dat in Rotterdam vaak hebben gezien en gehoord. Het Leger bracht het lied op straat; door de radio èn door Veenhuizen verdween het op straat gezongen lied. Zo steekt het in elkaar. Maar je eigen liedjes op straat te horen uitgalmen,- dat moet je iets doen. Hoe vaak maakte Wily Derby dat mee? Wilmink heeft een heel bepaald concept van "volkszang" in het hoofd, dat hij als norm hanteert om te kunnen zeggen, dat Speenhoff geen volkszanger is, maar Willy Derby wel, en Dumont en Abraham de Winter en nog meer van die mensen over wie je in Jaap van de Merwe's Gij zijt kanalje, heeft men ons verweten veel goeds kunt lezen.
Het volkslied en de volkszang werden, om de opvoedkundige waarde ervan, van oudsher door de Maatschappij tot Nut van 't Algmeen beschermd en gestimuleerd. In 1813 werd Tollens' als volkslied bedoelde Wien Neêrlands bloed door d'aadren vloeit, bekroond. Er sluipt als vanzelf iets in die liedjes, dat men nationalistisch noemen mag. Een bepaalde smetangst voedert de wil om iets zuiver te houden; er is iets dat onverwoestbaar is en onaanraakbaar voor veranderingen. Maar in Speenhoffs liedjes vonden katholieken juist veel liederlijks en in hun periodiek Volkszang 42 wordt zijn werk dan ook verworpen. Hij deed immers ook heel andere dingen dan Tollens of Jan Pieter Heye, 43 die in 1829 de Maatschappij tot Bevordering van de

[p. 21]

Toonkunst had opgericht. Die stichting is het ijkkantoor waar je met Wilminks begrip "volkszang" heen moet. Volkszang heeft met het land te maken, met de liefde ervoor; het geeft een beeld van het land, van het volk, de zanger wordt zich van het vaderland bewust. Dat is iets waar Dumont zich niet voor interesseert. Je zou kunnen zeggen dat Dumont en de zijnen geen volkszangers zijn en Speenhoff in alle onschuld wèl. 44
Hij was geen barricadeheld, Speenhoff. Misschien kwam dat wel omdat hij ook geen volksjongen was. Hij was de zoon van de eigenaar van een fabriek voor ketelbekleding en werd zo ook opgevoed. Maar of Wilmink hem nu een volkszanger vindt of niet, Speenhoff zelf, zijn tijdgenoten noemden hem zo. Tegenstanders van hem, die de volkszang een warm hart toedroegen, aarzelden niet hem een volkszanger te noemen. Dat was hij ook en hij was bovendien een heer - de heer J. H. Speenhoff, zoals zijn biograaf A. de Haas het uitdrukt tot in de titel van zijn boek toe. Zo iemand moet je ook niet op de barricaden van spoorwegstakers en partijcongressen zoeken. Je kon hem vinden in het variété, waar groepsvorming van mensen en hun geroezemoes juist niet werd aangemoedigd maar opgelost door de indeling in rijen en rangen en waar, in tegenstelling met het café-chantant, de liedjes en teksten op het podium voorgrondgeluid konden zijn. Als men oor had voor kwaliteit, deed de omgeving er misschien niet zoveel toe. Maar ik geloof, dat je op de barricaden zulke oren niet gauw vindt. Een Greshoff en een Walraven zullen, vooral in de eerste jaren, onder de bezoekers van de kattenkroegen die de laatste hierboven beschreef, eerder uitzondering dan regel geweest zijn. Speenhoffs tijd was voor de barricadeheld geen ideale tijd, als je nagaat dat zelfs onze tijd nog niet rijp was voor een Jaap van de Merwe, die immers meer kritiek van partijgenoten te horen kreeg, dan gezond voor hem was en die door hen van de barricade naar de tingel-tangel verbannen werd. 45 Als het er zo voor staat met Van der Merwe, wat had Speenhoff dan kunnen doen?

Eerlijk gezegd wilde hij helemaal geen zanger worden. Hij wilde alleen maar schilderen, net als Van Dongen. "Aan het zingen raakte ik heel toevallig," vertelt hij dan ook: 46 "In 1903 ontmoette ik Bets Ranucci en Lize

[p. 22]

Servaes en Pieter Koomen en nog enkele anderen meer. 47 Die hadden een toneelclubje, gaven matinées in Tivoli te Rotterdam. Ja, die liepen zo'n beetje in Rotterdam. Ik kwam er bij. Ik was het vijfde rad aan de wagen. Ik schreef wel eens rolletjes over en zo. Op een zondagmiddag zou er een voorstelling gaan bij Het vrije toneel - zo heette dat gezelschap - en toen werd er plotseling éen van de heren ziek. Zij vroegen mij daarvoor in de plaats maar eens wat matrozenliedjes te zingen die ik gemaakt had en die ik vroeger bij de Marine wel had voorgezongen. Voor het eerst was ik op de gedachte gebracht voor matrozen te zingen - gemaakt had ik de liedjes al eerder 48 - door Jhr. Mazel, thans meubelfabrikant te Batavia. Nou, ik zong op die matinee Van een marinier en zeemansliederen. Johan de Meester, Henny Dekking en Mari Brusse waren in de zaal. 49 Ik zong ook van De goedgezinde meid, De brief uit de nor en nog een paar dingen meer. Ze werden dadelijk aardig gevonden en de pers schreef dat. Plotseling was ik tot dichter-zanger gepromoveerd. Toen ik daar een poosje mee bezig was kreeg ik aanbiedingen van directeuren om voor een beetje geld op te treden. Toen op een dag vroeg Nap de la Mar mij met hem en Eduard Jacobs te willen zingen in Odeon te Amsterdam." Speenhoff zegent het toeval voor de kans die hij in Tivoli kreeg. Maar voor zijn vrienden bij het toneel lag het voor de hand dat niemand anders dan hij in aanmerking komen kon om de zieke collega te vervangen. Zij kenden de liedjes en de wijsjes die hij gemaakt had; hij bezat de stem om ze voor te zingen. Er was geen ander: hij moest, en al twijfelde hij nog zo sterk aan de uitkomst van zijn poging, hij bereidde zijn optreden in Tivoli zorgvuldig voor. Hij kende wat journalisten en op de zaterdag vóor de voorstelling zong hij hen op de Nieuwe Rotterdammer op de werkkamer van Johan de Meester (Sr.) onder veel bijval zijn liedjes voor. Mari Brusse en Henry Dekking waren er toen bij, evenals de journalist Landré. 50 Maar nog maakte hij de beslissende keus tussen pen en palet nog niet. In zijn gedenkschriften herinnert hij zich de gebeurtenis en kijkt hij naar zichzelf in die omgeving: "Op een kwade zondagmiddag stond hij te Rotterdam op het toneel en op een kwade maandagavond was hij beroemd geperst. Als haveloze tekenaar ging hij wat liedjes staan teuteren en als kapitalist zat hij een week later daarna al in de Milles Colonnes te Amsterdam". Maar de zaal was op die zondagmiddag zo goed als leeg 51 en die enkele jour-

[p. 23]

nalisten die er zaten, wisten precies wat er komen ging en schreven die avond en die van de maandag erop hun kranten erover vol. Ook Mari Brusse die hij pas éen dag kende, schreef over hem, evenals zijn vriend Pieter Koomen, die in het Rotterdams Weekblad een eigen kolom had. Hij oogstte veel lof en weinig baat. Maar een kapitalist in de zin van rijkaard werd hij er niet door. Hij ontpopte zich juist als Hollands Bohémien, en dat was hij ook. In Tivoli hield hij, naar een woord van Mari Brusse, "het Montmartre aan de Maas" ten doop en keer op keer werd hij daarvoor gehuldigd niet alleen door de straatzanger en slagersjongen, maar door studenten, journalisten, kunstenaars, artsen en hun liefjes, door "het élitairste en modegevoeligste deel van Nederland". 52 Vermoedelijk pas in de jaren dertig schreef een arts, die lang geleden zijn collega als waarnemer vervangen had en met diens vrouw een beetje aan het flirten was, terugblikkend op die tijd: "Ik baadde mij in haar Hollandse frisheid, luisterde toe wanneer zij Speenhoff zong of Leopold voordroeg en daar had ik genoeg aan". 53 Dat lijkt me pas studentikoos en élitair en modegevoelig. Hij riep de Hollanders om zich heen, de dichtende, zingende, schilderende en tekenende dominee. "Het bijzondere aan de volksdichter Speenhoff is, dat hij, een geboren bohémien, toch het Nederlanderschap zo sterk in zich had, dat hij deze zonde tegen het fatsoen instinctief weer bedekte door de geklede jas". 54 Hij omringde zich met Hollanders, deze Dyonisos: zij vormden zijn geklede jas, zij apolliniseerden hem. "Ik ben blij dat ik leef, ik ben blij dat ik niet alléen leef, maar dat er ontelbaar veel mensen mèt mij leven; hoe meer hoe liever, als het maar Hollanders zijn die Hollands spreken en in Holland wonen. Holland is voor mij het middelpunt van de wereld", 55 zei hij. Maar wat kwam er van dat gevoel over in Brussel, in Indië of Zuid-Afrika? Ik was een schooljongen in Padang, van Holland wist ik niets of zo goed als niets, maar ik was heel ontvankelijk voor het sentiment dat uit zijn liedjes sprak. Hollanders moeten dat gevoel veel sterker hebben gehad dan ik. "Vooral in het buitenland, wanneer ik op de grammofoon of door de radio zijn stem hoorde, werd ik onmiddellijk meegesleept. Dat was (...) de atmosfeer van Holland, die om Speenhoff en zijn werk hangt. 56 (...) Als men Speenhoff nog eens wil lezen, of, beter nog, op een plaat horen, (moet men) in Nederland en liefst in Rotterdam zijn. Dit werk is zo volledig doordrongen door de tijd en het land waarin het ontstond, dat het onwezenlijk wordt in een wijde bergwereld (als die bij Harrysmith, Zuid-Afrika) die tot de

[p. 24]

Drakensbergen óploopt en waar van alles waarover Speenhoff zong en schreef niets hoegenaamd bekend is". Maar vergelijk Harrysmith en de Drakensbergen eens met Padang en de Boekit Barisan: allebei zijn het wijde bergwerelden. Maar er is dit verschil: in Indië hadden planters, bestuursambtenaren, onderwijzers, fraters, kolonialen en een enkele journalist Speenhoff in de geest met zich meegenomen en Holland daarbij. Ook door hen werd Indië een Holland in de tropen en vooral in de buitengewesten, was er geen toean belanda, "die niet trachtte de schimmen van heimwee en eenzaamheid te verjagen met het íets te luid zingen van Speenhoffliedjes, die ze nog van vroeger kenden. Deze mensen hadden (...) twee vaderlanden verloren: het oude, en het nieuwe dat nooit het hunne zou zijn". 57 Maar de mensen dan, die van Holland niets wisten, die in Indië waren geboren, en die alleen de taal van Holland spraken? In '37 kon een aangenomen zusje dat nooit in Holland was geweest, zijn liedjes zingen en kon het broertje dat zij had aangenomen onder de indruk raken daarvan: dat zegt wel veel over een dichter, die door een toeval aan het zingen raakte. De Hollandse kolonie stond in Indië klaar om hem te ontvangen, zoals de Indonesiërs klaar stonden om de Ratoe Adil binnen te halen.

In 1910 schreef Speenhoff het liedje Onze Indische gasten, dat door tijdgenoten werd gewaardeerd als een haarscherp beeld van de (Hollandse) verlofganger, die in het lieve vaderland door melancholie wordt overvallen:

Als verfijnde hovelingen
Zo aandachtig en zo moe,
komen ze na jaren werken
mager naar Europa toe.
Om hun levers op te knappen.
Op de hei of aan het strand.
Of 'n kouwe neus te halen
In 't lieve vaderland.

Menigeen die vroeger jaren
door zijn ouders werd geloosd
komt tot iedereens verbazing
als een prachtmens uit de Oost
Heel zijn juichende familie
haalt hem aan de stoomboot af.
Jammer maar dat hij zijn ouders
moet gaan groeten aan het graf.

Meestal zijn hun overjassen
veel te lang of veel te klein
dragen ze gekleurde dassen,
die al uit de mode zijn,
met hun grote, fletse ogen
zien ze hier het zaakje aan
net alsof ze weer na jaren
voor hun kinderspeelgoed staan.

[p. 25]

In Holland waren zijn personages kleine, onderdrukte mensen: bediendes, keukenmeiden, schooiers, dienders, lichte meisjes, bedrogen meisjes. Toen zij door hun ouders in Indië werden geloosd, namen ze de zeden die in Holland opgeld deden met zich mee, en koejoneerden op hun beurt de djongos, de kokki, de katjong, de djaga en de baboe en kwamen bij terugkeer "als een prachtmens uit de Oost". Indië was toen Walraven er in 1915 kwam, een ander land dan het Indië van 1930, dat Speenhoff ontving. Het Nederlandse gouvernement, dat er naar had gestreefd de bevolking op te heffen tot ongeveer een gemiddeld Europees beschavingspeil, had zich daartoe van de medewerking van de Indonesische beambtenadel verzekerd. Daarmee voegde het aan de reeds bestaande scheidslijnen tussen blank en bruin, totok en Indo en hoog en laag, nog deze ene tussen bruin en bruin toe. Welbeschouwd legde het zo zelf de grondslag voor de scheiding van de sana's en de sini's, die Soekarno later trekken zou tussen hen, die meewerkten met de koloniale macht en hen, die naar de zelfverwerkelijking van Indonesië streefden. Van deze "ethische" politiek der Nederlanders beleefde Speenhoff de laatste stuiptrekkingen, toen hij naar Indonesië kwam. Het klimaat dat daar in de late jaren twintig onder invloed van deze "ethici" was ontstaan, was de voorstanders van een eeuwigdurende Nederlandse koloniale heerschappij in de tropen absoluut niet naar de zin. Tot die groep behoorde naast Colijn ook de komende Gouverneur-Generaal De Jonge, eveneens een olieman. De ondernemers in Indië vormden hun krachtige aanhang. De instelling van de Indologische faculteit te Utrecht (1925), de zg."oliefaculteit", die met de "halfzachte" en "ziekelijke" opleiding te Leiden moest concurreren, was een eerste teken van het verzet van het kapitaal tegen de ethische politiek. Er broeide hier iets, maar daar, aan de andere kant sloeg de vlam in de pan. In november 1926 brak de communistische opstand op Java, in januari 1927 die op Sumatra uit. De Nederlandse koloniale macht sloeg ze zonder moeite neer, de Nederlandse kolonie schrok zich te pletter. Een teleurgestelde G.-G. De Graeff zag zich door de nood gedwongen tot de inrichting van een interneringsoord in het onherbergzame Boven-Digoel (Nieuw-Guinea), waarheen de opstandelingen werden verbannen. De communistische partij werd verboden, de aanwas van Soekarno's P.N.I.groeide gestaag. In '28 haalde hij de non-coöperatiegedachte van Tjipto, zeer tegen diens zin, weer van stal en trok de scheidslijn tussen de sana's en de sini's: hij voelde niets voor de Volksraad; maar ook Colijn, om andere redenen, toonde zijn afkeer van dat lichaam, dat hij vergeleek met "een boom, voos tot in de wortels." 58 In 1930 begon de blanke bevolking in Indië er mee meer en meer Hollands en minder, steeds minder Indisch te leven. Dat jaar is een grens: ervóor ligt een soort tempo doeloe,

[p. 26]

erachter, waar het graf van de ethische politiek werd gedolven, stond de wieg van de Vaderlandse club. En bestond er nu een vaderlander, groter nog dan Speenhoff? Hij werd al jarenlang verwacht in Indië. In 1923 - ik zou op dat jaar terugkomen - toen die Club nog lang niet bestond, schreef Leo Lezer, een bekende en vreedzame boekhandelaar in Bandoeng, een Welkomstlied aan Speenhoff in diens eigen trant, en ook hij, hoe kon dat anders, zong:

Schilder ons het Hollands leven
Zoals jij alleen het kan. 59

Maar toch kon je ook in dat liedje lezen of horen:

Speenhoff met je leuke zangen,
breng de rassen bij elkaar.
Niet met gummistok en bommen,
maar met liedjes en gitaar.

Dat was eigenlijk het laatste wat Speenhoff wilde brengen, en ook niet precies dat, wat Deterding voorzweefde, toen hij Speenhoff over Indië sprak. Speenhoff heeft mensen als Leo Lezer teleurgesteld en mensen als Deterding niet. Men kan onmogelijk zeggen, dat Speenhoff zich in de omgang met de Indonesiër onbehoorlijk gedroeg. Maar toch was die man een ander,- bruin, vreemd en raadselachtig. Veel raadselachtiger nog was de vrouw die bruin was.
Terwijl Césarine, begeleid door Césarine, op Koninginnedag in Tegal op het podium stond te zingen, "kwam er achter in de kleedkamer een struise Inlandse vrouw van onbeschrijfelijke schoonheid", vertelt hij.
"Verbijsterend mooi en lief en lenig was ze.
Ze sprak me aan, maar ik verstond haar niet.
Aan een juweel op haar lip gestoken of gekleefd meende ik te bemerken dat ze een Brahmaanse was.
Ik was zo getroffen door haar paradijs-schoonheid dat ik maar zweeg.
Ik liet haar naderen en ze knielde bij me neder en kuste mijne handen.
Ik durfde haar niet aanraken. Ik was angstig voor de gevolgen.
Ik móest steeds weer naar haar lichaam en gezicht zien. Nog nimmer aanschouwde ik zo een onzegbaar mooie, jonge vrouw.
Ze ontblootte hare schouder en ik werd duizelig van angst.
Ze bood zich aan. Ik wilde vluchten. Het liedje op het podium was bijna uit.
Daar ze me niet anders aanraakte dan bij de hand was ik nog vrij.

[p. 27]

Ze ontblootte haar borst en toen zag ik iets afschuwelijks...
Een grote wonde of zweer...
Ze zag wat ik gezien had en ze ging als een beest grommende weg."

Dit is werkelijk een fraai verhaal, dat volkomen uit de duim gezogen is. Maar wat de werkelijkheid wel precies weergeeft zijn de zinnetjes: "Ik wilde vluchten... Ik durfde haar niet aanraken. Ik was angstig voor de gevolgen... ik werd duizelig van angst." Alsof hij vooruit geweten heeft, dat die paradijs-schooonheid een verwoeste schoonheid was. Allicht praat die wond of zweer het gevoel van onbehagelijkheid schoon, dat het zien van zoveel moois begeleidt. Is schoonheid werkelijk angstaanjagend? Wie zegt dat de biefstuk in de boter is gebakken, weet dat de boter ook in de biefstuk gebakken is. Maar wie van eigen zwakheid niet graag het slachtoffer is, duwt het vermoeden, dat het griezelige aantrekkelijk is en dat angst schoonheid oproept, van zich af. Datzelfde gevoel voor het miserabele en melancholische, dat Speenhoff beheerste in zijn jeugd, en dat Van Dongen tot de schepping van zijn koninklijke vrouwen dreef, werkt hier, zoals het werken zou met een omgekeerd voorteken. Dat gevoel ligt immers niet alleen aan "the like of the unlike" ten grondslag maar ook aan "the dislike of the unlike" - waaruit (onbewuste) angst voor vreemdelingen en vreemdelingenwaan of -haat kan ontstaan. Speenhoff kon het vreemde niet aan en was daarom niet solidair met de bruine, nederige, in een hoek getrapte medemens, zoals hij dat - en niet terwille van éen of andere ideologie, maar uit vriendelijke gezindheid - wèl was met de verschoppeling thuis. Díe poëzie was een praktisch bewijs van zijn menselijkheid, het lijkt me niet eerlijk dat uit het oog te verliezen. Maar in de "Indische" versjes ontbrak dat sentiment. Zijn zelfverzekerde optreden in Indië was, zonder dat hij zich daar rekenschap van gaf of ook maar van geven kon, een complot tegen de Indonesiërs - een complot met zijn landgenoten, die die instinktieve afkeer van het ongelijke met hem deelden en gestalte hadden gegeven in hun arrogantie en in de kleinering van "die kinderen". Exotisme, racisme: the like and the dislike of the unlike, - de binnen- en de buitenkant van éen karakter. In die houding werden zij door hem gesteund. Mijn vader verbood ons het zingen van de "Indische" liedjes, die de werkelijkheid weergeven, begrijp ik nu, door de ander te dwingen zichzelf te zien met vreemde blik, nl. met de blik van de Hollander. Een Brahmaanse vrouw ontbloot beschaamd haar borst,- wie zou het ooit geloven? Maar ik heb in de bersiap-tijd Indische en Ambonese jongelui horen zingen van hun bloed, hun Neêrlands bloed, van vreemde smetten vrij. Zo ver kan dat gaan, als je geen antiracistische bastaard wil wezen.

"'t Is anders", zei Speenhoff, en die zinspreuk die heel zijn karakter gaf,

[p. 28]

werd het wapen in zijn strijd om het bestaan. Niemand kon voorzien dat hij zich daardoor een boemerang verschafte, die hem eens uit zijn baan zou slingeren. Walraven niet, Greshoff niet en Ter Braak niet. Zelfs Speenhoff niet. Speenhoff ontleende zijn kijk op de wereld en op het leven aan de omstandigheden van zijn tijd. Zat de tijd hem mee, dan trok hij daar profijt van, zat de tijd hem tegen dan voelde hij zich ongelukkig. Hij was geen wilsmens, geen verstandsmens, maar een Hollander-bohémien, die nogal onevenwichtig leefde: een gevoelsmens. Wie de som van zijn meningen en doeleinden, van zijn beginselen als een eenheid van denken tracht samen te vatten, stuit telkens weer op zijn beginsel om aan elk beginsel te ontsnappen: "'t Is anders". Misschien had hij wel twee gezichten. Men zegt wel eens dat een terugwijkende kin op een zwakke wilskracht duidt. Speenhoff had zo'n kin. Het is op een portret van hem, door Jan Feith in 1903 getekend, duidelijk te zien. Het is te zien op een paar karikaturale zelfportretten uit die tijd: silhouetten ten voeten uit en "en prophile". Zelf had hij met zijn uiterlijk niet de minste moeite, maar het publiek wilde het anders. "Zijn ongeschminkte gezicht, een gezicht dat bovendien nog ontsierd werd door een snorretje" 60 hield men voor de grofste zonde tegen de traditie van het theater. Hij gaf gehoor aan de kritiek en verbeterde zijn aanzien, niet door zich opeens wél te schminken, maar door de baard te laten staan - een baard in zijn meest natuurlijke verschijningsvorm 61 - die net als zijn zinspreuk en de toen al legendarische geklede jas, een kenmerk van hem werd. Die gedaanteverwisseling paste goed bij het werk dat hij deed en bij de veranderingen in zijn leven. 62 "De baard verraadt het karakter zeer, clean shaven verbergt het," zei hij en daarmee zette hij het vooroordeel met betrekking tot terugwijkende kinnen op de kop. En de baard schonk hem karakter: de metamorfose schonk hem zijn "absoluut unieke kunstenaarskop", 63 die trouwens absoluut fotogeniek was en die dan ook talloze portrettisten en karikaturalisten inspireerde tot dankbaar onderzoek. Hij was een figuur geworden. Je kon "aan zijn vaalbleke teint, de dikke wallen onder zijn ogen (zien), dat hij het leven had bestudeerd en genoten - in vloei- en tastbare vormen." 64 Wie zo tegen hem aankeek, zag een kop, die eenduidig wijst op de drankzucht en onverzadigbaarheid van een rokkenjager en natuurlijk was

[p. 29]

hij ook wel zo, maar zo was hij niet uitsluitend. Napoleons knecht kan ons van diens spekrug vertellen - anderen zagen andere dingen van de keizer. In 1915 stelde Piet van der Hem Speenhoff voor als een gelauwerde poëet met mefistofelische trekjes: iemand die boosaardigheden zegt met een stem die van lievigheid smelt. Jo Spier in 1939 zag een roi-bourgeois in hem, en op een foto uit 1916, op het excercitieterrein van de Harskamp genomen, ziet hij er "in burger" krijgshaftiger uit dan de luitenant, die heel ontspannen naast hem staat. "Het is een element van ruwe cultuur, iemand tot zwijgen te brengen door de fysieke wildheid zichtbaar te laten worden, door angst aan te jagen", zegt Nietzsche in Menselijk, al te menselijk. Het is precies wat Speenhoff hier doet. Op alle portretten, foto's, schilderijen en tekeningen hebben zijn ogen, voor zover niet naar binnen gericht, iets buitengewoon doordringends. Hij moet op zijn minst karakter in de kop hebben gehad, om zoveel tekenaars, schilders, fotografen en een enkele beeldhouwer te kunnen inspireren. Wanneer hij zijn kop met die van Buziau vergelijkt, zegt hij dat ze geen van beiden mooi zijn, maar, voegt hij eraan toe, "we hebben bezielde snoeten". Hij had bij iedere wisseling van optiek twee kanten: een Hollander-bohémien, een burger-militair, een roi-bourgeois, een H. Mefisto: niet mooi, maar bezield. Speenhoff had twee gezichten: dat van Apollo en dat van Dyonisos - of mooier: dat van Dr. Jekyll en dat van Mr. Hyde. En dan is hij als Mr. Hyde begonnen: clean shaven, - het karakter verbergende. Greshoff weet dat n.m.m. ook wel, maar geloofde liever dat hij "van was was", dat Speenhoff vele gezichten, of beter nog, helemaal geen gezicht had. Liever dat, dan dit verontrustende dubbelportret, dat in de chique en burgerlijke wereld, met haar idealen van geluk en behagelijkheid, die de zijne was, nu eenmaal niet thuis hoort. 65
"'t Is anders". Dit woord kun je vergelijken met het motto van Brederode: "Het kan verkeren", zoals gebeurd is 66 en met Greshoffs lijfspreuk: "Ik ben elders". Dat veranderen van gezicht, dat omkeren van vlotte jongen naar blikken dominee heeft te maken met het sceptische, lichtelijk ironische en nogal egocentrische karakter van een dergelijk woord. Zulke dichters staan open voor alle ideeën, mensen en houdingen, maar sluiten die niet in. Speenhoff zou afstandelijk, "sophisticated", zijn. 67 En ook weer niet: "Hij was niet éen man. Hij was een étui met mannen.

[p. 30]

Er zat van alles in". 68 Hij kon zich in iedereen invoelen, zich met iedereen vereenzelvigen. Met soldaten, matrozen, regenten, meneren, schooiers, rechters, minnaars, studenten, dienders, nietsnutten, winkelbediendes en Indische gasten. Niemand was onbereikbaar voor hem. Met iedereen voelde hij mee, omdat hij in de ander zichzelf kon zien. Diens verdriet en plezier was ook - al was het maar voor even - zijn verdriet en zijn plezier en het was dit al, lang vóor de buitenstaander er de naam "medelijden" of "joie de vivre" voor had kunnen vinden en daar een deugd in had herkend. Speenhoff bezat een bijzondere belangstelling voor kleine mensen, die het liefst verscholen woonden. Zijn moeder was zo'n vrouw, R.K., uit een arbeiderswijk in Rotterdam. Toch werd hij daardoor niet éen vrouw. Hij was een boodschappentas met vrouwen. Huisvrouwen, winkelmeisjes, verlaten meisjes, verliefde meiden, keukenmeiden, lichte meiden, moeders en mevrouwen. Toen zij, Magdalena de Graaf, twee jaar na zijn geboorte ook aan zijn zusje Wienanda het leven had geschonken, trouwde de vader, Speenhoff Sr., met haar, en volgde zij hem naar zijn nieuwe huis in de zwartekousenplaats Krimpen aan de Lek, waar hij naar een door zijn oom gevonden procédé, een fabriek in ketelbekleding beginnen ging. Krimpen was een plaats van scheepsbouwers, - mensen van stand, mensen van de hervormde kerk, mensen met geld en kapsones - en beslist geen oord waar een in oorsprong ongehuwde moeder van katholieke en nederige afkomst zich thuis zou voelen. Het gezin ging in de gemeenschap van Krimpen zonder genade over tong. Krimpen gaf aan Abraham Kuypers leer, dat een calvinistisch volk geen enkele reden had om de schouwburg te bezoeken, aangezien het zich bij voorkeur verdiepte "in het drama, zo komisch als tragisch, van het huiselijk leven" een wel heel eigenaardige uitleg. Krimpen werd Speenhoffs toneelschool daardoor en de Krimpenaren vormden zijn eerste publiek. Dat begon in het eerste schooljaar al, toen hij liet merken niet geplaagd te willen worden om het lintje, dat hij in zijn blonde krullen droeg. 69 Hij groeide uit tot een stoere jongen, - kerngezond, groot van stuk, en geestig op zijn tijd. Zo raakte hij er van jongsaf aan ingeburgerd, al kwijnde zijn moeder er weg door het druilerig bestaan, waartoe Krimpen haar had veroordeeld. Is het verkeerd te geloven, dat haar zoon dat gevoeld heeft? In tal van liedjes bezingt hij de moeder in al haar gedaanten: gehuwde, ongehuwde, zieke, vernederde, mishandelde en verlaten moeders - maar moeders, die geen van allen van hun kind waren vervreemd. Hoe moet men Speenhoffs genegenheid voor zulke moeders anders verklaren dan uit zijn genegenheid voor zijn eigen, door de dorpelingen verstoten en verguisde moeder? Hij was introvert; zijn aanleg voor tekenen en dichten, die hij op

[p. 31]

jonge leeftijd al aansprak, is een introverte aanleg. Speenhoff met zijn fantasieën, heeft, al was zíjn leven in vele opzichten zorgeloos, met zijn moeder mee geleden. Zonder notie van dat gevoel kan men, geloof ik, Speenhoffs drang tot een desnoods snel voorbijgaande vereenzelviging met alles en met iedereen niet doorzien. Er bestaat een begrijpelijke en harmonieuze verhouding tussen dat gevoel en dit effect. Natuurlijk wist hij zich met zijn moeder verbonden. En omdat zij onder tal van vrouwen en mannen haar lotgenoten had, kon hij zich ook vereenzelvigen met hen. Hij was verzoeningsgezind, in het algemeen een zachtmoedig man, soms op het sentimentele af. Zo krijgt elke samenleving de zanger die ze verdient en niet altijd is dat een sociaal-democraat. Soms is er zelfs geen etiket voor, dan zit men gecompliceerd in elkaar. De kindertjes Speenhoff werden, hoewel hun vader tot de gereformeerde kerk behoorde, opgevoed in het geloof van hun moeder. De zoon droeg dan ook het teken van hun verbintenis in de katholieke c en de protestantse k van zijn naam Jacobus Hendrikus. 70 Hij groeide vooral buitenshuis door alle geborneerdheid daar, onder ingewikkelde omstandigheden op, waarbij veel moest worden verzwegen en verzonnen of vergoelijkt en verzoend. Hij leerde enerzijds van jongsaf aan zich aan morele conventies en sociale controle niet al te zeer te storen, anderzijds hield hij er juist op overdreven wijze rekening mee. Het voedde zijn empathisch vermogen, maar ook zijn vluchtigheid, het maakte hem zeker tolerant, maar ook besluiteloos, het hielp zijn fantasie, maar ondermijnde ook zijn liefde voor de waarheid. Speenhoffs gave om van alle dingen de keerzijde te zien, is een gave, die hij zich eigen heeft moeten maken. Bij een temperament als dat van hem, zijn de hartstochten naast elkaar komen te liggen, zonder vóor of tegen elkaar te zijn. Zijn houterig gebaar komt niet voort uit een overmaat aan adrenaline, en hij wil die ook niet bij het publiek oproepen. Hij was niet wraakzuchtig, en tegenslag had hem geleerd zich aan te passen. Hij werd geen satiricus maar veeleer een kameleon. Hij toonde nooit het schrijnende contrast tussen werkelijkheid en ideaal. Hij was geen strijder. Maar net als de calvinist in de stijl van Abraham Kuyper, had hij oog voor het intieme en voor het dramatische en komische daarin, zonder in een kopieerlust des dagelijksen levens te vervallen. Hij kon verrukkelijk overdrijven op een manier, die niet aan overdrijven deed denken. Hij ontleende het drama zelden aan de grote wereld van politiek en geld, maar steevast aan die kleine van de kleine luyden, die per slot van rekening altijd de klos zijn van politiek en geld. Hij wisselde van kleur en van stemming, hij was nu eenmaal geen politicus, maar iemand, die met de mensen en hun lotwisseling is begaan. "Nu is hij 'rechts', dan is hij 'centrum', dan weer 'links'" 71 , werd van hem

[p. 32]

gezegd. Maar zijn lijfspreuk "'t Is anders" zegt, dat men dan niet goed heeft gekeken. Het in wezen a-politieke sentiment van de dichter-zanger ontging velen. Greshoff, die de beste gedichten van zijn vriend bijeen las, moet iets van zijn eigen, zo goed als a-politieke aard hebben herkend in dat systeemloze zigzaggen van zg. links naar zg. rechts en van regent naar zeeman, van keukenmeid naar burgervrouw. Het moet niet te warm worden tussen de dichter en zijn alter ego (m/v): hij moet aan die ander kunnen ontsnappen. En hij ontsnapt ook aan hem/haar. Zodra de schooier in Speenhoff gestalte begint aan te nemen, roept hij eenvoudig diens tegenpool, de rechter, op en beschermt zo zijn midden: le juste milieu. Beide elkaar bestrijdende principes vindt hij naast en tussen de honderden andere tegenstrijdigheden in zijn ik terug. Die eigenaardigheid van Speenhoff kon Greshoff, die van het laveren tussen allerlei tegenstellingen wél een systeem had gemaakt (zie bv. Janus Bifrons of Ikaros bekeerd), niet ontgaan. Hij liet in 1940, kort voor de oorlog hier uitbrak, op verleidelijke wijze zien, dat Speenhoffs gedichten misschien niet "mooi" waren in de zin der toenmalige estheten, maar, zei hij: "ze zijn wàar en wàar". En op zijn Voorwoord 72 volgt een verzameling gedichten, zo zorgvuldig gekozen en zo "rijk aan menselijke aanleidingen, doordrenkt van medelijden" 73 dat ze met dat Voorwoord een consistent geheel vormen. 74 De bloemlezing zelf is volgens principes die in Ikaros bekeerd en Janus Bifrons werkzaam zijn, geconcipieerd. 75 Het talent van zowel Greshoff als Speenhoff is een antithetisch talent. Dat wisselen van gezicht, dat veranderen van licht en kleur, die omslag van pro naar contra en omgekeerd, heeft te maken met hun lijfspreuk. Zij moeten, als de adrenalinespiegel te sterk daalt of stijgt, hun aandacht van het object terug kunnen trekken. Dat is nagenoeg de grondslag van deze poëzie,- dit spel van krachten, die hun tegenkrachten in zich meedragen. Steeds is er naast een stem een tegenstem. Het gedicht is van twee principes uit opgebouwd; 76 het is een "dialogue intérieur":

[p. 33]

Wanneer hij eens een moord begaat
's Nachts op de straat,
dan zal zo'n daad
hem heerlijk strelen.
Hij slaat dan zo maar iemand dood.
In zielenood
geeft hij de stoot,
niet om te stelen.
En als de rechter hem betreurt,
dan lacht hij even en hij kleurt.

Men ziet gemakkelijk in dat er twee niveaux van denken zijn: dat van De schooier, zoals dit liedje - misschien naar het oordeel van de rechter - heet en dat van de rechter. Wat voor de éen een weldaad is, is voor de ander een misdaad; wat de éen groot vindt, vindt de ander klein en beiden schamen zich dood voor elkaar en snappen niets van elkaar. Speenhoff observeert dat en spreekt zich verder niet uit. Het evenwicht is er in de schalen "als... dan..." tot twee keer toe precies afgemeten en voor hem is dat blijkbaar genoeg. Misschien is er zelfs niets gebeurd, misschien is de hele voorstelling maar verbeelding en dient het gedicht als meditatiesymbool voor de luisteraar, wiens sympathie naar de schooier getrokken wordt, hoewel hij zich met zijn verstand daartegen verzet. Met liedjes van dit karakter oogstte Speenhoff van begin af aan de leukste successen. Dat was al zo bij de marine, dat herhaalde zich toen in 1902 zijn vrienden bij het toneel èn bij de krant hem tot

[p. 34]

zingen aanspoorden, al ontbrak hem elk zelfvertrouwen en geloofde hij zijn eigen ogen en oren niet bij alle bijval die hij kreeg. Hij had gelijkgezinden in zijn omgeving nodig: matrozen voor zijn zeemansliedjes, lichte meisjes voor zijn Franse chansons en artiesten en journalisten voor zijn zangen van de zelfkant, waarin hij zich uit noodzaak en romantische neiging bevond. Kenmerkend voor zijn liedjes is zijn positieve kijk op zeelui, meiden en schooiers, kenmerkend is, dat hij naar de maatstaven van zijn tijd niet vijandig of bewust beledigend is, als hij zich vrolijk maakt over schutters, vegetariërs en Indonesische bedienden. Toonde de suikertaartenarchitectuur van de belle époque graag haar protserige gevels uit alle stijlen vandaan gehaald, hij liet de hoop en wanhoop zien van mensen, die het in de achterbuurten van het fin de siècle moesten stellen zonder al die fraaie ornamentiek. Hij bracht ondanks de mode geen kunst om de kunst. Zijn poëzie is communicatiemiddel en heeft niet zelden de vorm van een brief. Een brief, die niet een wisselen van nieuwtjes bedoelt, maar een uitwisseling van gevoelens en gedachten met de geadresseerde.

Toen Nap de la Mar hem vroeg voor een optreden bij Ed(o)uard Jacobs in Odeon in Amsterdam, ontmoette hij daar Césarine Prinz, een jeugdige zangeres 77 van Luxemburgse afkomst, die het geluid had van een volwassen vrouw. Dat was liefde op het eerste gezicht. "Haar leest was zo tenger dat ik die in een arm kon omvatten en dan voelde ik haar hartje kloppen als een slapend kind", vertelt hij. "Ze gevoelde zich zo klein in mijn zeemansarmen en telkens als ik haar opborg knipperden haar ogen en trilde haar onderlip angstig". Hij nam haar mee naar Rotterdam en deelde zijn huis met haar. Een jaar later kregen zij een zoontje en nog een jaar later, in 1905, trouwden zij en vestigden zich in een net huis in de Avenue Concordia. Zij deed bij de directeur van het Circus Variété een goed woordje voor hem: 78 hij kreeg een contract voor twee weken. Zijn succes was overrompelend en dat dankte hij niet zozeer aan de bijzondere kwaliteit van zijn poëzie als wel aan de kwalijke reputatie van zijn liedjes, die men "eerder zedeloos dan onzedelijk vond". 79 Zo snel drong zijn roem tot iedereen door, dat de bereden politie van Rotterdam er aan te pas moest komen, om het massaal en zonder kaartje opgekomen publiek bij het Circus Variété in bedwang te houden. Dat was in Nederland nog niet eerder vertoond. "Onloochenbaar was zijn denkwijze, ook in zijn werk, libertijns t.o.v. de deels calvinistische, deels nog victoriaan-

[p. 35]

se opvattingen van toen. Maar in het werk zijn geen schunnigheden of dubbelzinnigheden aan te wijzen (...). Schokken deed het natuurlijk wel en het schandaal om zijn immorele en amorele wijsjes volgde hem jarenlang op de voet. (...). De mare van 'schuine' liedjeszanger baarde groot opzien. De sensationele toeloop was voor een belangrijk deel toe te schrijven aan ongezonde nieuwgierigheid". 80 Hij viel zo goed in de smaak, dat zijn programma werd geprolongeerd en ook dat was een geluk dat niemand tot dan toe met hem mocht delen. Maar hij zou het delen met Césarine, want ook haar programma van Franse liedjes 81 werd geprolongeerd. Dat wilde hij en omdat hij nu in de positie was, dat hij eisen kon stellen, stelde hij die eis. Wanneer hij optrad, bleef het publiek van kleine ambtenaren en kooplui uit Joodse of katholieke kring 82 , dat gewoonlijk het variété bezocht, achter bij de toeloop van militairen, studenten, kunstenaars, journalisten en sensatiebeluste jongelui, die zonder de invloed van de pers niet eenvoudig te verklaren is. Zijn salaris schoot omhoog. Toch lapte hij de theaterwetten aan zijn laars: geen décor, een minimum aan voordrachtskunst, een sobere gitaarbegeleiding en het schuchtere optreden van de blikken dominee, de houten klaas. Uit het oog van het vak kon hij niets. Hij deed ook totaal geen moeite om te doen alsof hij wel iets kon. Maar het effect van zijn creatie was verpletterend. Zijn kunst was nu juist die onhandigheid, dit niet-kunnen. Hij raakte snel thuis in het artiestenleven. "Acrobaten, jongleurs en goochelaars brachten hem het benul van zijn marktwaarde bij, leerden hem zijn eigen prijs te bepalen. Van hen zou hij zich later hooghartig distanciëren". 83 Maar men kan zonder moralistische onderstrepingen zeggen, dat hij gestegen was en de anderen niet en dat hij knokte voor de poëzie en voor de emancipatie van hun beroep en zij niet. Helaas maakte de katholieke kritiek hem het leven zuur. Die moest de gelovigen van zijn podium weg zien te houden. Pastorale verenigingen, armenzorg, kerk en onderwijs spanden zich geweldig in om het volkspeil op te heffen, zoals dat heette. Kerk en staat hadden er alle belang bij, dat het gezin, desnoods met alle ellende erbij, de hoeksteen bleef en dat de ware deugden, vaderlandsliefde en nederigheid voorop, bevorderd werden. Maar daar voelden de socialisten, anti-nationalistisch en anti-confessioneel, helemaal niets voor. Zagen zij in Speenhoff een bondgenoot? Hij werd ooit lid van de S.D.A.P. - wij weten niet wanneer. Maar zo'n bondgenootschap moest wel een monsterverbond zijn. Speenhoff bezong andere sentimenten dan kerk en staat voorstonden.

[p. 36]

Moederliefde,- ondanks de vader, geborgenheid,- ondanks bedreiging. Hij zag voortgang op ieder maatschappelijk gebied en hoe dat samenhing met tyrannie op het persoonlijke vlak; hoe een geslaagd huwelijk een economische eenheid was en los stond van het persoonlijk geluk van de gezinsleden. Hij toonde zich afkerig van zulk verborgen geweld. Hij had in die vooruitgang, in dat rationalisme volstrekt geen vertrouwen. Hij was geen aristocraat, niet élitair, niet volks, geen democraat, geen christen, liberaal of socialist en dus een paganist om toch in de antithese te blijven. Hij was afstandelijk, een midden tussen uitersten, een journalistiek talent. Zijn sociale gezindheid berustte niet op zijn denken maar op het gevoel, dat door zijn waarneming werd gestemd. Die zin voor de realiteit was niet naar de zin van de katholieken. Sinds de pastoor Speenhoffs eerste Liedjes, wijzen en prentjes als vuiligheid had beoordeeld, is hij jaar in jaar uit door katholieke fanatici op de hielen gezeten. In 1916 stond er in een brochure van het katholieke Volkszang:
"Waar de hoofdtoon die ons uit zijn liedjes tegenklinkt er een is van demoraliserende liederlijkheid, waar het kwaad in al zijn vormen in de meeste zijner liederen wordt verheerlijkt en het zinnelijke en diabolisch-hartstochtelijke in verscheidene ervan met eigenaardige typering aanlokkelijk wordt voorgesteld, waar de huwelijksmoraal er in wordt veracht, gehekeld, en soms lompweg neergetrapt, daar kunnen we niet anders dan (...) onze stem tegen dergelijke volkspoëzie verheffen". 84
Een R.K. vereniging, Voor eer en deugd, die zich de bevordering der reinheid van zeden en de bestrijding der onzedelijkheid" ten doel stelde, zag er ook niet tegen op de gevaren die ze zag te bestrijden, w.i.w. niet meteen door een vogelvrijverklaring of een auto da fé, maar "bv. door de overheid in te schakelen, of door een afkondiging of waarschuwing". Zo'n vereniging - dit was een landelijke vereniging met tal van afdelingen over heel het land - beschikte uiteraard niet over het ruimst denkbare referentiekader en was eerder een broeinest van de gekste frustraties, fantasieën en angsten dan een zegen voor de katholieke gemeenschap. Onder invloed van haar propaganda, die er niet op uit was tegenstellingen op te lossen, maar ze juist aan te scherpen om ze uit te roeien, verbood de burgemeester van Helmond hem, juist toen hij in 1906 met Nap de la Mar een nieuw gezelschap (met de oude naam Het vrije toneel) had opgericht, in openbare gelegenheden in die stad op te treden. In de besloten kring van R.K. verenigingen mocht hij dat wél. "Is dat niet eigenaardig?" vroeg hij in een verweerschrift. Op aansporing van Nap en diens vrienden zette hij Het vrije toneel in om de ayatollah van Helmond voor gek te zetten. Maar juist daardoor miste het ensemble, dat tot veel moois in staat geweest zou zijn, de kans van zijn leven. "Was het in

[p. 37]

het begin jammer, dat de tingel-tangel het terrein bleek, waarop zijn lied tot uiting kwam, zijn latere relaties met Nap de la Mar en diens toenmalige medewerkers werkten evenmin verheffend op zijn zo teer en waardevol talent. Meer en meer sloop de tendens in zijn zang, en slechts nog van tijd tot tijd flikkerde de goddelijke vonk als vanouds", 85 werd er later over die episode uit zijn leven gezegd. Serieuze critici voelden weinig of niets voor Z. Ed.-bare, een stuk dat vele honderden keren met veel succes werd opgevoerd. De Haas wijst op de "platzinnelijke komiekigheid" van het stuk en de Nieuwe Rotterdamsche Courant noemde Z.Ed.-bare een "abjectie". Maar Speenhoff had allang begrepen, dat hij het van een sensatiebelust publiek moest hebben als het om verdienen ging. Met bakken stroomde het geld binnen en met bakken droeg hij het weer weg. De talloze voorstellingen van Zijn Edelachtbare leverden zoveel geld op, dat het Speenhoff en De la Mar "in een niet altijd verantwoorde roes bracht. Ze leefden als vorsten en gooiden het geld op allerlei manieren weg. Ze reden in équipages met soms vier paarden, gebruikten zelfs de geringste aanleiding om de champagnekurken te laten knallen en lieten verstek gaan in uitverkochte zalen, wanneer de stemming aan de bittertafel zodanig was dat ze geen zin hadden de feestvreugde te onderbreken." 86 Speenhoff had het breed en liet het breed hangen. Zijn staatzucht kende geen grenzen. Zijn levenswijze werd grandseigneurlijk genoemd, joyeus en voornaam. "Speenhoff kon niet anders en we kunnen hem ons ook moeilijk anders voorstellen ", 87 zei de éen, maar een ander legde verband tussen zijn geldbejag en het verval van zijn mentaliteit. "Hij daalde af tot maakwerk op bestelling, tot reclameversjes voor gebreide ondergoederen en portwijn". 88 Zijn zelfspot liet hem in de steek. Zijn zelfkritiek die hem in 1902 bij zijn debuut in Tivoli leidde, liet hem in de steek. Zijn fortuin bracht de zwerver die hij was, opeens in de zevende hemel. Hij hield van de bijval die hem keer op keer ten deel viel. Wat hij ook ondernam, men wilde het hebben, men griste het onder zijn vingers vandaan. Rijp en groen liet hij drukken. Kwaliteit gaf hij zelden meer en werd ook niet van hem gevraagd. Hij had succes. De publieke opinie was op zijn hand. Als hij zich misdroeg, vergaf men hem dat. Hij stond jaar op jaar, dag na dag in de krant; hij is, zegt De Haas, misschien op de leden van het vorstenhuis na, de meest gefotografeerde persoon van zijn tijd. De zwabber was werkelijk een heer geworden, en zo vergat hij zijn jeugd, de tijd van het zorgeloze kijken wat er van kwam. De tijd van de geschiedenis van twee aardige mensen, die zich lieten ringeloren door fatsoensrakkerij was nu ook voor hem aangebroken:

[p. 38]

De geschiedenis van twee aardige mensen

Het waren twee aardige mensen,
Die dachten van niemendal kwaad.
Zij dachten alleen aan zichzelven,
Zoals dat gewoonlijk dan gaat.
Het waren twee aardige mensen
Nog zonder verstand en gezond.
Die hielden zoveel van elkander
Alsof er geen wetboek bestond.

Die ene die leerde voor dokter;
Zijn vader had centen er voor.
De andere zat voor haar broodje
Als schrijfstertje op een kantoor.
De een die zat rijk in zijn kleren,
Droeg vesten en kousen van zij.
De ander had bijna geen hemd an,
En toch was ze dapper en blij.

Hij wachtte haar op tegen achten,
Dan had ze gedaan op kantoor.
Ze sprongen elkaar in de armen
En gingen er zingend van door.
Dan kreeg ze een ruikertje rozen,
Een doosje met zeep, of met reuk;
En eens gaf hij haar als verrassing:
Een grappige hoed met 'n deuk.

Zo werd het hoe langer hoe mooier.
Ze hadden voor werken geen tijd;
Haar penhouder had ze vergeten
En hij was zijn leerboeken kwijt.
Toen huurden ze ergens 'n kamer,
Omdat er geen uitkomst meer was;
Daar kregen ze samen een kindje
En dat kwam volstrekt niet te pas.

De vader riep: "Aap van 'n jongen!
"Ga gauw bij dat schepsel vandaan,
"En geef haar een bankje van honderd

[p. 39]

"Dan is er de zaak mee gedaan."
Toen bleef ze alleen met haar kindje,
Geen mens die haar hielp in de nood
Ze beefde van angst en van schande
En maakte haar kindje toen dood.

Het waren twee aardige mensen,
Nog zonder verstand en gezond;
Die hielden zoveel van elkander,
Alsof er geen schande bestond.
De een is gevestigd als dokter,
En werkt voor een deftig bestaan.
De andere zucht in het spinhuis,
En daar denkt nou niemand meer aan.

Het onderwerp van dit lied, oud als de wereld en veel te vaak bezongen, riep in het café-chantant automatisch een glimlach op bij de toehoorders: men verwachtte iets pikants. Maar zo behandelde Speenhoff dit onderwerp niet. Hij deed het zó, dat de lach op de gezichten van de toehoorders bestierf en de ernst van de toestand in al zijn fataliteit voor hem oprees". 89 Hij bracht het publiek "niet een zedenkomedie, maar een sociaal klassen- en standendrama" (De Haas). Toch was hij geen strijder. Hij was op zijn best een charitatief ingestelde individualist, die de ellende zag en ook wel wist dàt die was te keren, maar hij gaf niet aan hóe de moraal te verzachten zou zijn. Desondanks haalde hij zich van begin af aan de jarenlange vervolging der katholieke fanatici op de hals. Er werd stevig over hem geroddeld. Van zijn zwaartillend en luchthartig leven was iedereen op de hoogte. Men leidde zijn mentaliteit en moraal desnoods uit zijn liedjes af.

"Negentien honderd twee, een kamer met een kale vloerrand rond een te klein karpetje, nederig en dof onder deemoedige meubelen. Waar op de zoele voorjaarsdag het raam niet open kon, omdat de smidse, links naast-an, haar roeterige walmen langs de ruiten joeg. Aan een eerwaardig schrijfbureau zwaarwichtig erfstuk, dat hier drukkend deftig deed, een jonge man van even dertig jaar. Die juist het standje aan de voordeur had verduurd van de bakker, die om centen kwam, na stug getwist betaald was met een tekening, een zegen en een zucht, maar kort daarna de tekening had teruggebracht, daar vrouwlief thuis ze veel te onfatsoenlijk vond..." 90

[p. 40]

Zo zag in de Aert van Nesstraat, Rotterdam, het décor er dus uit, waarin hij de opera La Bohème naleefde, ongetwijfeld als de libertijn die hij was. Op een redactievergadering van het in 1914 herrezen blad De ware Jacob, haalde de tekenaar en ballonvaarder Willem Pottum een herinnering op aan Le palais oriental, waar een meisje aan tbc was gestorven, vóor of in 1902. 91 Ze liet f.110,- na: tien gulden voor Madame la Gouvernante, vijftig voor Speenhoff en nog eens vijftig voor diens vriend Johannes Linse.

"Een provinciale vader kwam uit Frankrijk om de begrafenis van zijn dochter bij te wonen. Speenhoff speelde voor de brave Hollandse huisvader in wiens huis zij de laatste adem uitblies. Met dezelfde geklede jas aan, waarin hij kort daarop als liedjeszanger zou debuteren, is hij meegeweest naar het kerkhof en heeft vervolgens de vader weer op de trein gezet. Pa, die misschien wel vermoed, maar nooit geweten heeft wat het lot van zijn dochter hier was.
"Van het geld dat Linse geërfd had, werden haar werk- en slaapkamer als chapelle ardente ingericht; van de rest, aangevuld met het legaat dat Speenhoff verwierf, werd daar een herdenkingsbijeenkomst georganiseerd, die, als zovele begrafenisplechtigheden uit die tijd, uitliep op een dronkemanstroep".

Speenhoff heeft om Pottums verhaal het hardst van allen gelachen en geen woord van tegenspraak laten horen, zegt De Haas, die de indruk wekt getuige te zijn geweest van deze vergadering. 92 Speenhoff werkte ± '27 het gebeurde pedagogisch verantwoord om tot een verhaal, waarin hij het in verkeerde handen gevallen meisje als een kostelijke schat mee naar huis had genomen, nadat hij haar bijna stervend op straat had aangetroffen. Is dat echt zo hypocriet of is er iets anders aan de hand? 93 Duidelijk is in ieder geval, dat (waarschijnlijk niet alleen) het artiestenleven van ± 1900 begrafenisplechtigheden kende met dit rituele verloop. Toen ± 1915 die riten door een zekere verzachting der zeden waren verdwenen, had dat niet direct een mentaliteitsverandering ten gevolge: pas als je het tikken van de klok mist, merk je dat hij stil staat. Pottum gaf aan dat het tikken verdwenen was. Was Speenhoff in het werkelijke leven misschien niet vaak echt medelijdend, in zijn poëzie was hij het meestal wel. In dit verhaal, dat hij in zijn dagboek publiceerde, kreeg Van Dongen de rol van Linse en Speenhoff die van de

[p. 41]

sentimentele held. Hier ligt een wereld van verschil tussen de verleden werkelijkheid en het verhaal, tussen de wereld van het gedrag en die van het woord. Hoe moet je dat begrijpen? "Mijn hele leven is bijna beheerst door het geslachtelijke," zei hij over zijn verhouding tot de vrouw. "Steeds weer heb ik me er voor geschaamd, maar nu ik deze herinneringen schrijf, móet ik telkens weer terecht komen bij de vrouw en hare weldaden. Steeds weer zal ik me herinneren de jaren van leven alleen voor de vrouw en hare lichamelijke bekwaamheden". Men mag aannemen dat hij op tweegevechten, schakingen en escapades na een Don Juan was: niet iemand die door een vrouw verlaten wordt, maar iemand die de vrouw verlaat, omdat de volgende al wenkt en roept. Daarom zei hij toen éen van zijn vriendinnen hèm in de steek liet: "Ik ben nooit jaloers geweest op mijne vrouwen. Ze konden me bedriegen zoveel ze wilden en ik heb er nimmer ergernis door gevoeld of geleden". De rokkenjager verbijt zich hier. Maar dat hij een kwart eeuw na de dood van het meisje op haar geschiedenis terugkwam, wijst, zelfs bij alle commerciële uitbuiting van het verhaal, op een mentaliteitsverandering bij hem. Als dat zo is, is de verwijzing naar De kostelijke schat 94 een clue. Het sentiment dat zich in zijn verhaal drong en zijn neerslachtigheid compenseerde, vertelt ons niet hoe hij toen was - alleen hoe hij dat, wat hij toen niet durfde zijn, had moeten wezen. Een Don Juan is niet harteloos, maar dom: bang de boot te missen.
Die contacten en deze met vrienden en mensen van de krant of het toneel en met artiesten op elk gebied, hebben hem gevormd. Men kende zijn naam. Hij had al een paar verhalen en kleine toneelstukjes gepubliceerd. Hij schreef toen al voor Het Rotterdamsch Nieuwsblad,- hij zou dat bijna levenslang blijven doen. Hij nam al het werk aan, dat hem als schrijver, dichter en tekenaar werd aangeboden. Hij wilde per se schilder worden. En ook aan het schilderen heeft hij levenslang zijn tijd gegeven. Toch liep het allemaal anders, zoals Pieter Koomen vertelt in het slot van zijn inleiding tot het liber amicorum van 1915:

"De jongeman bepeinsde triestig, dat het zo niet langer ging. Dat je van stukjes in de krant en tekeningen voor een tijdschrift nu en dan niet leven kon. En of hij dan maar zou doen wat zijn vrienden hem raadden. Veertien dagen later had hij het gedaan. Was hij met zijn liedjes opgetreden in een kil, leeg schouwburgzaaltje, voor wat kennissen en mensen van de pers, suppoosten en de juffrouw van de kleren."

Speenhoff deed wat zijn vrienden hem raadden, zong als eerste lied Mijn beste pak, dat verwees naar de geklede jas, waarin hij het meisje van plezier naar haar laatste rustplaats had gebracht. En hij zong ook Kleine kleuters en

[p. 42]

het Bruantachtige De arme meid. Voor Johan de Meester was hij toen meteen "het type van de bohemien-artiest: cynisch, maar tevens sentimenteel, zwak, maar met heel mooie élans". Maar in Parijs was hij nog nooit geweest en een Montmartre-zanger had hij nog nooit gehoord. Wat hij presteerde was ongewoon en wijst op een krachtig inlevingsvermogen of op een sterke verwantschap met de zangers van Parijs. De Haas en Pisuisse verweten hem dat hij de Franse bron "waaraan zijn totale genre ontsproot", 95 verloochende. Speenhoff kende natuurlijk de grote Europese bladen die Walraven ons noemde. De Gil Blas publiceerde elke week een chanson en Speenhoff leerde zo het werk kennen van Montoya, Bruant en Xanroff. In Paris qui chante vond hij de tekst van Les bébés, die hem tot Kleine kleuters inspireerde, éen van zijn oudste, nog in de Krimpener tijd geschreven en toen al podiumrijpe liedjes. Berceuse bleue van Gabriel Montoya is zijn voorbeeld voor De twee gelieven. Maar hij vertaalde niet het Frans: hij verhollandste het chanson. Hij verzette zich terecht tegen de aantijgingen van De Haas en Pisuisse. "Van de liedjes die ik schreef en het zijn er dozijnen, heb ik er slechts vier of vijf onder Franse invloed geschreven en de rest is kern- en oer-Hollands." De Haas vergroot dat vier- of vijftal tot een dozijn, maar móet de "dozijnen" die Speenhoff noemt toch wel vergroten tot "honderden en honderden". Niemand zal ontkennen dat het cabaret in Montmartre ontstond. Maar Speenhoff heeft het Montmartre aan de Maas ten doop gehouden. De echtheid van Speenhoff stelt elke Franse invloed diep in de schaduw. Hij was de Hollander bij uitstek. Hoe zou dat onder Franse invloed mogelijk zijn? De eerste taal is een moederstem die zingt. Hij sprak die taal, en niet die van de vader, die beslist en kritiseert en die ieder intiem karakter mist. Van de Merwe is niet intiem, Speenhoff wel. Zijn intimiteit is die van de vrijmoedige spot, de karikatuur die niet beledigt, de huiselijke vanzelfsprekendheid. Zijn intimiteit is niet sensueel of decoratief: "Hij noemt een chemise een hemd, een buik een buik en een navel een navel," zei hij zelf. Hij is een dichter "die met bewuste veronachtzaming van poëtische termen en vormen de dingen van alledag in een taal van alledag tot poëzie verhief". 96 Hij sprak van Jantjes billen, van een zoon in de nor, van een kakmadam die als een sloerie op de baan loopt: woorden die taboe waren op het podium, 97 en schokkend werkten, zoals de pastoor uit Rotterdam in 1904 liet weten. Het was natuurlijk meer het gevoel achter het woord dan het woord zelf waardoor de pastoor zich boos maakte. Speenhoff wist dat, en het publiek begreep hem of kwam op de sensatie af. Dat begon in 1902 volgens Pieter Koomen. Maar tot Speenhoff bij Eduard Jacobs

[p. 43]

Césarine ontmoette, op wie hij onmiddellijk verliefd werd, bleef hij dromen van een carrière als kunstschilder. Zij was jong, ze scheelde vijftien jaar met hem. Zij had plannen om terug te keren naar Brussel om bij de Munt-Opera haar geluk te beproeven. De liefde weerhield haar. En toen hij door haar tussenkomst een kans kreeg bij het Circus-Pfläging, die met succes werd bekroond, besloot ook hij zich aan het zingen te wijden. Het ware begin ligt niet in 1902, zoals Pieter Koomen wil, maar in 1903, in juli, toen de bereden politie eraan te pas moest komen. Césarine en hij hebben elkaar bekeerd en aan elkaars leven een andere richting gegeven dan het zonder die ontmoeting en die liefde zou hebben genomen.
Hij richtte het leven anders in. In september 1903 bood hij de uitgevers W. L. & J. Brusse, resp. oom en vader van zijn vriend Mari Brusse, zijn eerste bundel Liedjes, wijzen en prentjes aan, die werd uitgegeven in oblong-formaat en die dicht te strikken was met een lintje. 98 Toen hij ± 1905 naar de Avenue Concordia verhuisde, beheerde zijn vader, die kort na de dood van zijn vrouw omstreeks 1900, de fabriek had geliquideerd, zijn geld, omdat ieder talent daarvoor aan de zoon ontbrak. Intussen werd hij beroemd. Op 1 oktober 1903 schreef het Rotterdamsch Nieuwsblad: "... Speenhoff had uitbundig succes en liet allen hartelijk lachen, de éen openlijk, de ander stiekum achter de rug van wie voor hem zat, maar allen hadden schik, zelfs de bezongenen als 'vegetariërs, schutters en blauwkousen...'" In diezelfde tijd traden Pisuisse en Blokzijl als journalist-chansonnier met een orgeltje op en oogstten met het vertellen van hun reisverhalen veel succes. Bij die gelegenheden zongen zij, zich verrijkend aan de vruchten van zijn arbeid, 99 zijn liedjes, en dat kwam hem en zijn naam - vooral in Indië - ten goede. Geen wonder dat zijn hart in 1908, na het avontuur met Nap de la Mar en Het vrije toneel, naar Indië trok. Maar in Holland was er voor hem nog genoeg te doen en te verdienen. Hij ontmoette tijdens de kermis in Groningen in een café een aantal jonge toneelspelers van het Rotterdamsch Toneel 100 met wie hij plannen maakte om met elkaar in de zomervakantietijd - dus buiten het toneel- en werkseizoen van deze jongelui om - voorstellingen te gaan

[p. 44]

geven in Tivoli, Rotterdam. "We stichtten daar bij enige koppen koffie, welwillende glimlachen en knetterende levenslust Het Klein Toneel (...) Dadelijk werd me opgedragen om éen-bedrijven te gaan vervaardigen en ik deed het en ik schreef: De voet en Visite en Cultuur. De rollen werden verdeeld en al dadelijk gingen we repeteren en ons voorbereiden om, na de Groninger Kermis, te Rotterdam aan te kunnen vangen", schreef hij. Het gezelschap trad voor het eerst op 1 juli 1910 in Tivoli op en gaf ook voorstellingen in Scheveningen en Zandvoort. Het kreeg uitbundige reacties in de Nieuwe Rotterdamsche Courant en in Rotterdamsch Nieuwsblad. Greshoff was, evenals De Haas, verrukt van De voet en nam de tekst ervan in zijn befaamde bloemlezing op. Helaas volgde Wilmink hem daarin niet. Schreef Henri Dekking in 1915 over dit stuk, dat het "tot het allerbeste (behoort) wat onze toneelkunst heeft voortgebracht", Wilminks oordeel staat dichter bij dat van Jaap Joppe, die het stuk in 1969 zag: "Na de pauze de eenakter De voet van Speenhoff. Wat heeft die man toch ook nare dingen moeten doen en schrijven om aan de kost te komen". Jaap Joppe vergist zich: Speenhoff heeft er met groot plezier aan gewerkt, zoals hierboven na te lezen is. Ik vind het een mooi stuk, in de eerste plaats om de inhoud, waarover straks, en vervolgens omdat het zo goed getypeerd wordt als een woordenspel. Als Joppe verteld had, dat Speenhoff de uitvinder was van het hoorspel, zou ik dat meteen geloven. De inhoud: een man die op een feestje, tot ergernis van zijn dansgrage rivaal, een fraaie dame door een gesprek voor zich wint, in weerwil van de handicap - zoals aan het slot zal blijken - waardoor hij mank loopt. Het is het kleine drama van iemand die op letterlijke wijze onevenwichtig in het leven staat en toch in balans blijft. Het is a.h.w. een psychologisch zelfportret van de schrijver, een illustratie van zijn lijfspreuk "'t Is anders". Rob Nieuwenhuys vertelde mij ooit, dat hij tijdens een verlof in Holland, lang geleden, Speenhoff had zien optreden in wat nu het De la Martheater heet. Men wachtte in de zaal op zijn verschijning. Er gingen tien minuten voorbij, een kwartier. Er gingen twintig minuten voorbij en eindelijk ging het doek op en verscheen de bejaarde meester in zijn baard en jas. Hij liep naar voren en verder naar voren, zo ver dat het niet meer kon: hij was stomdronken en tuimelde in de orkestbak. Daar werd hij gauw weer uit gehesen en op het toneel geplaatst. En de gordijnen gingen weer dicht. Maar tien minuten later al stond er zijn dubbelganger, aan wie niets te merken viel. Hij was volkomen nuchter en zong zijn liedjes,- al is het een naar ding om zo aan te kost te moeten komen. Bij een volgende druk moet Wilmink dat stuk, De voet, maar weer opnemen. Het is minder nietszeggend dan je op het eerste gezicht geneigd bent te geloven.
Intussen ging ook de concurrentie aan het werk: Pisuisse kreeg de leiding van de Kurhausbar te Scheveningen, waar hij als conférencier een huiselijke

[p. 45]

sfeer wist te scheppen. Hij introduceerde het "cabaret van de individuele chansonvertolker", vond (in Indië) het woord "levenslied", d.i. het lied "dat het leven beschrijft", maar slaagde er pas in de oorlog ('14-'18) in die vorm ingang te doen vinden. Toen werd het een rage, en het bleef dit, ook na W.O.-II. Speenhoff richtte zich níet op Pisuisse's "welopgevoede en welonderwezen publiek", zoals hij dat noemde. "Mijn liedjes. Die zijn heus niet zo makkelijk geschreven als de mensen wel denken. Ik heb bij ieder woord dat ik schreef, gedacht: ben ik wel duidelijk, overduidelijk? (...) Mijn kunst is er op gespitst geweest om ieder te treffen en daarom heb ik woorden gekozen die het minst zeggen en in het verband toch het meest zeggen". Hij hield er werkelijk van zoveel mogelijk mensen te bereiken, zich niet te beperken tot een kleine kring van uitverkorenen. Zijn kans kwam, toen in de zomer van 1914 miljoenen jonge mannen in Europa hun vakantie onderbraken om hun vaderland te dienen. Ook Holland mobiliseerde zijn krijgsmacht en bleef zoveel mogelijk Holland en het extra-parlementaire kabinet Cort van der Linden werd een nationaal kabinet, dat een strikt neutrale politiek naleefde. Maar een neutraal land heeft niet automatisch een neutrale bevolking. Duitsland werd hier, door zijn vele oorlogsverklaringen en vooral door de overrompeling van België, in het algemeen als de schuldige gezien. Het had het vooruitgangsdenken, waarin voor geweld geen plaats meer zou zijn, de bodem ingeslagen. De 19e eeuw was uit, de nieuwe eeuw was echt begonnen. Voelde de reisgrage Pisuisse zich binnen de landsgrenzen gevangen, Speenhoff, die in het progressieve denken weinig vertrouwen had, bloeide op en schreef in deze tijd niet alleen zijn vurigste patriottistische liederen maar ook zijn aanstekelijke liedjes voor de soldaten - die, zoals ik me maar al te goed herinneren kan, herleefden toen ook in Indië de oorlog begon:

7/12/'41: Pearl Harbor.

Op de avond van of kort na de oorlogsverklaring stuwde een onstuimige demonstratie mijn vader en mij voort naar het paleis van de Gouverneur-Generaal. Oorlog is opwindend, plezierig. Oorlog maakt de mensen vrolijk, gul en behulpzaam. En vooral: het windt ze op. Café's en restaurants doen goede zaken, drank vloeit, overmoed groeit. Oorlog is een klimaat, een zonnig klimaat. Wie denkt er aan de harde werkelijkheid in zulke dagen? Je haakt in en je doet mee aan wat zich voordoet. In de komende tijd zou deze besmettelijke stemming niet meer verdwijnen. De Verenigde Staten deden mee: het stomste

[p. 46]

wat de Jappen hadden kunnen verzinnen, hadden ze verzonnen. Hadden de Nederlanders niet de beste admiraal, was Singapore geen onneembare vesting? Die stad werd het fetisj van ons geloof in de onoverwinnelijkheid van de geallieerden. We plakten papierstrips op de ruiten, groeven een schuilkelder in de tuin, verduisterden de lichten en in de straten bleven 's avonds de gaslantaarns uit. Maar waar je ook liep in dat oude Batavia, overal op straat, in de voortuin van alle huizen, in elke gelegenheid waar gedronken kon worden, gedanst en gevrijd, zag je matrozen en soldaten: Nederlandse, Australische en Britse. En overal werd gezongen: The Siegfried-line en Wish me luck van Vera Lynn, Wie zijn vader heeft vermoord, wat ik een défaitistisch liedje vond toen, en Vraag niet mijn jongen - Speenhoff. Misschien ergerde mijn vader zich. Daar had hij dan groot gelijk in. Maar wij wisten van niets en zongen die soldatenliedjes. Ze waren van de lucht niet af en bezielden ons. We beleefden toen al de bevrijdingsroes, die Nederland nog te wachten stond en die ons na de oorlog werd onthouden. We waren gewoon verkeerd begonnen. Toen onze soldaten met een witte handdoek om de nek door de stad reden, zaten mijn vriend "Borstel" en ik op het gras in de voortuin van zijn huis. Er was geen kogel verschoten. Indonesische venters liepen met ijs en peujeum en ander lekkers rond. Zij zagen er allerminst verslagen uit bij het zien van onze overgave. Wat later reed een colonne Japanse gevechtswagens de straat in. Een soldaat die ons zag, richtte zijn mitrailleur op ons en toen we dodelijk beangst opsprongen, niet wetend hoe de kogelregen te ontwijken, kreeg hij de vrolijke met Japanse vlaggetjes zwaaiende Indonesiërs mee in zijn lach. Zo zag de oorlog er dus uit als je hem gewonnen had. Zonnig. De wapens zwegen, de vogeltjes floten, de geschiedenis was geschreven en voor de blanken ging het boek van Clio dicht. Toen de bezetting begon, bevonden we ons opeens in de middeleeuwen en voor het eerst in slavernij. We wisten werkelijk van niets, en hoorden we al van synchroniteiten - El Alamein, Stalingrad, Midway en Guadalcanal - dan geloofden we erin alsof het nieuwtjes uit de hemel, alsof het mirakels waren. Want tijdgelijk begon de internering van mannelijke blanken en een poosje later werd Tjideng in gebruik genomen. De heren werden geknecht en de knechten niet bevrijd. Hun Ratoe Adil moest nog altijd komen. Tien dagen na mijn eerste (niet gevierde) verjaardag onder Japanse heerschappij stierf Willem Walraven als een slaaf in Kesilir en hield in Den Haag de Inleiding voor zijn rare boek Daar komen de schutters! de heer J.H. Speenhoff bezig. Wie had dat ooit van Speenhoff kunnen denken, de burger-landsverdediger, voor wie nog maar een oorlog geleden het leger de grootste opdrachtgever was?

In 1915 schreef hij als een "proeve van een nieuw volkslied" zijn Holland ons in de krachtigste mannentaal:

[p. 47]

Nooit wordt hier een taal gesproken
dan de taal van ons gezag,
nooit wordt hier een vlag gestoken
dan de rood-wit-blauwe vlag.
Niemand zal aan Holland raken,
Holland eeuwig voor ons vrij,
die daar trouw voor zullen waken,
God verhoor ons, dat zijn wij.

Dat beviel zijn partijgenoten van de S.D.A.P. allesbehalve. En ook een andere volksgroep, die hem uit gebrek aan interesse tot nu toe niet of nauwelijks lastig was gevallen, de gereformeerden, protesteerde luid tegen dit lied, dat in de Zangbundel voor het Nederlandse leger was opgenomen. De verantwoordelijke minister dwong aldus, zeiden zij, de soldaten een lied te zingen, waarvan het eerste (hier geciteerde) couplet eindigde "met een Godslasterlijke vloek". De zuilen stonden recht overeind en de volgelingen wisten van de wereld alleen dat wat hun zuilheilige verkondigde. Nederland was een gesloten samenleving die uit gesloten samenlevingen bestond. Geen sterveling hier las ooit een andere krant dan de zijne en breed geïnformeerd was zo goed als niemand. Ook Speenhoff niet, zoals hij nog wel zou merken. Voorlopig had hij uitsluitend oog v